1
Samolyotlardagi parvoz ma'lumotlarini yozib oluvchi qurilma «qora quti» deb ataladi. Aslida u qanday rangga bo'yaladi va nima uchun?
Javob: To'q sariq (apelsin) rangga; halokatdan keyin vayronalar orasidan oson topish uchun.
Arxeologlar qadimgi Misr qabrlaridan ming yillar oldin qo'yilgan mahsulotni topishgan va u hali ham buzilmagan edi. Bu mahsulot tarkibida suv juda kam, kislotaligi esa yuqori, shuning uchun unda bakteriyalar yashay olmaydi. Qaysi mahsulot?
Javob: Asal.
Radiatsiya dozasini oddiy odamlarga tushuntirish uchun olimlar ba'zan norasmiy birlikdan foydalanadi. U bir meva nomi bilan ataladi, chunki bu meva tarkibida tabiiy radioaktiv izotopga ega bo'lgan kaliy ko'p. Qaysi meva?
Javob: Banan.
Izoh: «Banan ekvivalent dozasi» juda kichik va xavfsiz miqdor bo'lib, u solishtirish uchun qulay.
Bu dengiz jonivorining uchta yuragi bor, qoni esa ko'k rangda, chunki kislorodni temir emas, mis tashiydi. Kim?
Javob: Sakkizoyoq (osminog).
1928-yilda bu olim ta'tilga ketishdan oldin laboratoriyadagi idishlarni yig'ishtirmagan. Qaytib kelganida idishlardan birida mog'or bakteriyalarni o'ldirganini ko'rdi. Qaysi dori kashf etildi va olim kim?
Javob: Penitsillin; Aleksandr Fleming.
Bu qushlarning jo'jalari kulrang-oq bo'lib tug'iladi. Ular pushti rangga faqat o'sib, ma'lum bir ovqat yegandan keyin kiradi. Qaysi qush va rangga nima sabab?
Javob: Flamingo; ovqatidagi karotinoidlar (suvo'tlar va mayda qisqichbaqasimonlar).
Izoh: Asirlikda ratsionga karotinoid qo'shilmasa, flamingolar oqarib ketadi.
Nima uchun ko'cha kanalizatsiya quduqlarining qopqoqlari deyarli har doim dumaloq bo'ladi?
Javob: Dumaloq qopqoq qanday burilmasin, quduq ichiga tushib ketmaydi.
Izoh: Kvadrat qopqoq diagonal bo'yicha burilsa, teshikdan tushib ketishi mumkin. Bundan tashqari, dumaloq qopqoqni dumalatib tashish oson.
Nima uchun oddiy qalamlar ko'pincha dumaloq emas, olti qirrali qilib yasaladi?
Javob: Stoldan dumalab tushib ketmasligi uchun.
Izoh: Bundan tashqari, olti qirrali qalamni barmoqlar bilan ushlash qulayroq.
Soat reklamalarida strelkalar deyarli har doim taxminan 10:10 ni ko'rsatadi. Nima uchun?
Javob: Strelkalar tabassumga o'xshab turadi va siferblatdagi brend logotipini to'smaydi.
Samolyot uchish va qo'nish paytida salondagi chiroqlarni xiralashtiradi. Bu yo'lovchilar uxlashi uchun emas. Unda nima uchun?
Javob: Favqulodda vaziyatda tezda evakuatsiya qilish uchun ko'zlar qorong'ilikka oldindan moslashib turishi kerak.
Xalqaro yordam signali SOS ko'pincha «Save Our Souls» deb tushuntiriladi. Aslida bu harflar biror so'zning qisqartmasi emas. Nima uchun aynan shu uch harf tanlangan?
Javob: Morze alifbosida ular juda oddiy yoziladi: uchta nuqta, uchta tire, uchta nuqta. Bu signalni xato qilmasdan uzatish va tanib olish oson.
Jinsi shimlarning o'ng old cho'ntagi ichida yana bitta kichkina cho'ntak bor. Bugun unga tanga yoki kalit solinadi. XIX asrda esa u boshqa narsa uchun mo'ljallangan edi. Qaysi narsa uchun?
Javob: Cho'ntak soati uchun.
Ingliz tilidagi «salary» (maosh) so'zi lotincha bir mahsulot nomidan kelib chiqqan. Bu mahsulot qadimda shunchalik qadrli ediki, u bilan haq to'lash ham mumkin edi. Qaysi mahsulot?
Javob: Tuz (lotincha «sal»).
Izoh: Rim askarlari maoshini tuz bilan olgan degan fikr keng tarqalgan, lekin tarixchilar uni aniq isbotlanmagan deb hisoblaydi. So'zning tuz bilan bog'liqligi esa aniq.
Afsonaga ko'ra, miloddan avvalgi 490-yilda bir yunon chopari g'alaba xabarini yetkazish uchun jang bo'lgan joydan Afinagacha to'xtovsiz yugurgan. U xabarni aytib, yiqilib vafot etgan. Bugun shu joy nomi bilan qaysi sport turi ataladi?
Javob: Marafon yugurishi.
Izoh: Hozirgi 42,195 km masofa 1908-yilgi London Olimpiadasidan kelib chiqqan.
Qadimgi Olimpiya o'yinlarida g'oliblarga oltin medal berilmagan. Ularga nima topshirilgan?
Javob: Zaytun novdasidan yasalgan gulchambar.
Afsonaga ko'ra, onasi bu qahramonni chaqaloqligida sehrli daryoga cho'mdirgan va u yengilmas bo'lib qolgan. Faqat onasi ushlab turgan joyi daryoga tegmagan. Bugun bu ibora «zaif joy» ma'nosida ishlatiladi. Qaysi ibora?
Javob: Axilles tovoni.
Bu faylasuf birorta ham kitob yozmagan; uning fikrlarini asosan shogirdi Aflotunning asarlari orqali bilamiz. Miloddan avvalgi 399-yilda u yoshlarni yo'ldan ozdirishda ayblanib, zahar ichish orqali o'limga hukm qilingan. Kim?
Javob: Suqrot (Sokrat).
Bu sarkardaning ustozi Arastu (Aristotel) bo'lgan. U yurishlari davomida O'rta Osiyoga yetib kelgan va so'g'd malikasi Roksanaga uylangan. Kim?
Javob: Aleksandr Makedonskiy (Iskandar Zulqarnayn).
Yilning ikki oyi Rim hukmdorlari nomi bilan atalgan. Qaysi oylar va kimlar sharafiga?
Javob: Iyul — Yuliy Sezar, avgust — imperator Oktavian Avgust.
Ingliz tilidagi «paper» (qog'oz) so'zi qadimgi misrliklar yozuv uchun ishlatgan o'simlik nomidan kelib chiqqan. Qaysi o'simlik?
Javob: Papirus.
Miloddan avvalgi III asrda Iskandariya kutubxonasi rahbari bir narsani bildi: Siyena shahrida yozning bir kunida tushda quyosh quduq tubini yoritadi, Iskandariyada esa shu paytda narsalar soya tashlaydi. Soya burchagi va shaharlar orasidagi masofadan u nimani hisoblab chiqdi?
Javob: Yer aylanasining uzunligini; olim — Eratosfen.
Imperator Vespasian jamoat hojatxonalaridan yig'ilgan siydikni sotishga soliq joriy qildi, chunki u teri oshlash va kir yuvishda ishlatilgan. O'g'li bunga e'tiroz bildirganda, imperator unga tanga hidlatib, mashhur ibora aytgan. Qaysi ibora?
Javob: «Pul hidlanmaydi» (lotincha «Pecunia non olet»).
Miloddan avvalgi XVIII asrda Bobil shohi qonunlarini katta tosh ustunga o'yib yozdirdi. «Ko'zga ko'z, tishga tish» tamoyili ham shu qonunlarda bor. Shoh kim?
Javob: Hammurapi.
Izoh: Bu ustun bugun Parijdagi Luvr muzeyida saqlanadi.
1920-yilda chex yozuvchisi Karel Chapek o'z pyesasi uchun yangi so'z ishlatdi. U chexcha «majburiy mehnat» degan so'zdan kelib chiqqan. Bugun bu so'zni butun dunyo biladi. Qaysi so'z?
Javob: Robot.
Izoh: Bu so'zni Karelga uning akasi, rassom Yozef Chapek taklif qilgan.
Miloddan avvalgi 73-yilda Kapuyadagi gladiatorlar maktabidan qochgan bir gladiator Rimga qarshi katta qo'zg'olon ko'tardi. Uning qo'shini o'n minglab kishiga yetgan. Kim?
Javob: Spartak.