a
“Huquq normalari o‘z vazifa va funksiyalarini huquqiy munosabatlar orqali amalga oshiradi”. Demak, huquqning ijtimoiy munosabatga ta’siri bevosita emas, qaysi “ko‘prik” orqali hayotga tatbiq etiladi?
Huquq normalari o‘z vazifa va funksiyalarini huquqiy munosabatlar orqali amalga oshiradi;
Huquqiy munosabat ta’rifida “huquq normalari + yuridik faktlar asosida” degan shart bor. Shunday ekan, faqat norma bor-u, lekin hali yuridik fakt ro‘y bermagan bo‘lsa, ijtimoiy munosabatning holati qanday bo‘ladi?
U huquqiy munosabatga aylangan bo‘lmaydi; norma faqat shart/chegarani belgilaydi, yuridik fakt bo‘lsa huquqiy munosabat vujudga keladi.
Matnda “huquqiy munosabat — individuallashgan aloqa” deyiladi va individuallashuvning 2 usuli keltiriladi. Birida ismi-sharif/rekvizitlar bilan aniq ko‘rsatiladi, ikkinchisida esa faqat rol aytiladi (sotuvchi-xaridor). Bu 2 ta usulning nomini toping.
Nomma-nom belgilash (ism-sharif/rekvizit bilan).
Ijtimoiy roli (vazifasi) bo‘yicha belgilash (sotuvchi–xaridor, militsiya xodimi–fuqaro).
Savol:
Quyidagi vaziyatni matndagi tasnif mezonlari bo‘yicha aniqlang. Bitta vaziyat, lekin sizdan 3 ta xulosa so‘raladi: Vaziyat: Fuqaro do‘kondan telefon sotib oldi. Keyin telefon nuqsonli chiqdi. Fuqaro pulini qaytarishni talab qildi, do‘kon rad etdi. Fuqaro sudga da’vo arizasi berdi.
Topshiriq (3 ta): Bu vaziyatda vujudga kelgan munosabat(lar) regulyativmi yoki qo‘riqlovchimi (yoki ikkalasi ham bormi)?
Tomonlar o‘rtasidagi aloqa **avtonom (teng)**mi yoki **hokimlik–bo‘ysunish (iyerarxik)**mi?
Bu yerda “talab tarzidagi huquqiy vakolat” aynan qaysi bosqichda ko‘rinadi?
Ikkalasi ham bor:
Sotib olishning o‘zi (oldi-sotdi) → regulyativ munosabat.
Do‘kon rad etgach va huquq buzilishi yuzaga kelgach (da’vo, majburlov ehtimoli) → qo‘riqlovchi munosabat.
Avtonom (teng): sotuvchi–xaridor fuqaroviy munosabatda teng huquq va majburiyatga ega (iyerarxik emas).
Sudga murojaat qilingan paytda: “vakolatli davlat organiga murojaat qilib majburiyat bajarilishini talab qilish” — bu talab tarzidagi huquqiy vakolat.
Ikki vaziyat bor. Siz har birida huquqiy munosabat obyektini aniq toping (matndagi tasnif bo‘yicha):
Ichki ishlar organi jazoni o‘tab chiqqan shaxs ustidan ma’muriy nazorat o‘rnatdi. Bu munosabatda organ uchun “e’tibor qaratilgan narsa” — aynan nima?
Yuk tashish shartnomasida qabul qiluvchi tomonni tashuvchining qaysi xatti-harakatlarni qilgani qiziqtirmaydi; uni faqat yakuniy holat qiziqtiradi. Bu munosabatda obyekt nima?
Obyekt — majburiyat o‘tovchi shaxsning xulq-atvori (yurish-turishi, faoliyati).
Obyekt — xulq-atvorning natijasi (yukning belgilangan muddatda belgilangan joyga yetkazilishi).
“huquqiy munosabat – ijtimoiy tusdagi munosabat” deyiladi va misolda mulkdor buyumga nisbatan huquqlarga ega bo‘lsa-da, bu huquqlar hayotda amalga oshishi uchun u boshqa odamlar bilan munosabatga kirishishi shartligi aytiladi.
Mantiqan toping: nima sababdan “buyumga bo‘lgan huquq”ning o‘zi huquqiy munosabat bo‘lib qolmaydi?
Chunki huquqiy munosabat — insonlar o‘rtasidagi aloqa; huquq hayotda ro‘yobga chiqishi uchun mulkdor boshqa shaxslar bilan (sotish, ijaraga berish, hadya qilish va h.k.) munosabatga kirishishi kerak.
Matnda huquqiy munosabat “irodaviy” deyiladi: ba’zi munosabatlar uchun ikkala tomon irodasi kerak (nikoh, oldi-sotdi), ba’zilarida esa bir tomon irodasi yetadi (ma’muriy ishlar yoki jinoyat ishini qo‘zg‘atish).
qaysi tip munosabatlarda “bir tomon irodasi yetarli” bo‘lishi ko‘proq uchraydi va nega?
Ko‘proq hokimlik–bo‘ysunish (avtoritar) mazmunidagi munosabatlarda (masalan, ma’muriy yoki jinoiy-huquqiy): chunki bu yerda bir taraf davlat vakolatiga ega bo‘ladi va jarayonni buyruq/qaror bilan boshlashi mumkin.
Quyidagi 3 harakatdan qaysi biri subyektiv huquqning qaysi vakolat turiga kiradi?
Mulkdor o‘z uyini ijaraga berishga qaror qildi.
Qarz beruvchi qarzdordan pulni qaytarishni so‘rayapti.
Aliment oluvchi shaxs sudga murojaat qilib aliment undirishni talab qildi.
O‘z xatti-harakatlarini amalga oshirish vakolati (o‘zi harakat qiladi).
O‘zgalarning xatti-harakatiga bo‘lgan vakolat (qarzdor harakat qilsa huquq ro‘yobga chiqadi).
Talab tarzidagi vakolat (vakolatli organga — sudga murojaat).
“Militsiya xodimi fuqaroning xatti-harakatini ma’muriy huquqbuzarlik deb topib, bayonnoma rasmiylashtirdi va jarima qo‘llash masalasini ko‘tardi.”
Shu vaziyatni 2 mezon bo‘yicha aniqlang:
a) Bu munosabat **tartibga soluvchi (regulyativ)**mi yoki qo‘riqlovchimi?
b) Bu munosabat **avtonom (teng)**mi yoki hokimlik–bo‘ysunishmi?
Javob:
a) Qo‘riqlovchi (huquqbuzarlik + davlat majburlov chorasi ehtiyoji).
b) Hokimlik–bo‘ysunish (iyerarxik/avtoritar) (vakolatli organ vs fuqaro).
Quyidagi ikki holatda huquqiy munosabat mutlaqmi yoki nisbiymi — va nega?
A) Fuqaro o‘z mulkiga egalik qiladi; barcha boshqalar uning mulk huquqiga to‘sqinlik qilmasligi kerak.
B) Pudratchi bilan buyurtmachi o‘rtasida shartnoma tuzilgan: biri ishni bajaradi, biri haq to‘laydi.
A) Mutlaq (huquq egasi aniq, qolganlarning barchasi — to‘sqinlik qilmaslik majburiyatida).
B) Nisbiy (ikkala taraf ham aniq: buyurtmachi–pudratchi).
Vaziyat: Xodim korxonaga ishga kirdi. 2 oy ishlagach, ma’muriyat ish haqini kechiktirdi. Xodim ish haqi va ortiqcha ishlagan soatlari uchun oshirilgan haqni talab qildi. Ma’muriyat “pul yo‘q” deb rad etdi. Xodim sudga murojaat qildi.
Topshiriq (6 ta):
Bu vaziyatda qaysi bosqichda regulyativ munosabat, qaysi bosqichda qo‘riqlovchi munosabat paydo bo‘ladi?
Tomonlar aloqasi avtonommi yoki hokimlik–bo‘ysunishmi? (har bosqich uchun alohida baholang)
Bu munosabat nisbiymi yoki mutlaqmi? Nega?
Bu munosabat kompleksmi yoki oddiymi? Nega?
“Ortiqcha ishlaganlik uchun oshirilgan haq” bir vaqtning o‘zida xodim uchun nima, ma’muriyat uchun nima? (matndagi “bir xatti-harakat ikki tomonga turlicha” qoidasini qo‘llang)
Sudga murojaat qilish — subyektiv huquqning qaysi huquqiy vakolat turi?
Ishga kirish → regulyativ; ish haqi to‘lanmasligi va sudga borish → qo‘riqlovchi ham paydo bo‘ladi.
Mehnat munosabatining o‘zi (ish/haq) odatda regulyativ; huquqbuzarlik bo‘lgach va majburlov ehtiyoji tug‘ilgach qo‘riqlovchi; munosabatlar mazmuniga ko‘ra ko‘pincha nisbiy (tomonlar aniq).
Nisbiy (xodim–ma’muriyat aniq).
Kompleks (uzoq davom etadi, huquq/majburiyatlar ko‘p qirrali: ish, intizom, ish haqi, qo‘shimcha haq…).
Oshirilgan haq: xodim uchun huquq, ma’muriyat uchun majburiyat.
Sudga murojaat → talab tarzidagi vakolat
Vaziyat: Mulkdor o‘z uyiga egalik qiladi. Begona shaxs uyga noqonuniy kirib, “men bu yerda yashayman” deydi. Mulkdor uydan chiqib ketishni talab qiladi. Begona shaxs rad etadi. Mulkdor sudga da’vo kiritadi.
Topshiriq (5 ta):
Mulkdorning “uyga egalik huquqi” nuqtayi nazaridan munosabat mutlaqmi yoki nisbiy?
Begona shaxs bilan “uydan chiqib ketish talabi” bosqichida munosabat mutlaqmi yoki nisbiy?
Bu vaziyatda huquqiy munosabatning obyekti nima: uy (ashyo)mi, begona shaxsning xulqi-mi, yo boshqa narsa-mi? (qaysi bosqichda qaysi obyekt ustun?)
Mulkdorning “uydan chiqib ket” deyishi subyektiv huquqning qaysi vakolat turiga kiradi?
Sudga da’vo kiritish qaysi vakolat turiga kiradi?
Mulk huquqi doirasida → mutlaq (huquq egasi aniq, boshqalar to‘sqinlik qilmasligi kerak).
Begona shaxsga “chiqib ket” talabi → nisbiy (qarshi tomon aniq).
Bosqichga qarab: mulk huquqida obyekt ko‘pincha moddiy ne’mat (uy); “chiqib ket” talabida obyekt ko‘proq begona shaxs xulq-atvori (harakat/harakatsizlik).
“Chiqarib yuborishni talab qilish” → o‘zgalarning xatti-harakatiga bo‘lgan vakolat.
Sudga murojaat → talab tarzidagi vakolat.
Bir ijtimoiy munosabat huquqiy munosabatga aylanganini tekshiradigan 5 shartni yozing.
Tegishli huquq normasi bor.
Subyektlar huquqiy layoqat/muomala layoqatiga ega.
Yuridik fakt (hodisa/harakat/harakatsizlik) mavjud.
Tomonlarda subyektiv huquq va yuridik majburiyat mutanosib paydo bo‘ladi.
Bajarilmasa, davlat himoyasi/majburlovi bilan ta’minlanadi.
huquqiy munosabatning “mafkuraviy tabiat”i alohida urg‘ulanadi. “Mafkuraviylik”ni “sinfiylik” bilan aralashtirmaslik kerakligi aytilgan. Shu joydan kelib chiqib, mafkuraviylikning 2 ta aniq belgisi nimalarda ko‘rinadi?
huquqiy munosabatlar moddiy hayot/munosabatlarning shakli bo‘lgani uchun baribir ijtimoiy-siyosiy qarashlar (mafkura) bilan bog‘liq;
huquqiy munosabatlar avval kishilar ongi orqali o‘tib (huquqiy ong sifatida), keyin real voqelikka aylanadi.
huquqiy normalar munosabatlarni tug‘diruvchi sabab bo‘lishdan avval, ushbu munosabatlar ichki rivojlanishning oqibati…” degan murakkab fikr bor. Bu yerda norma “sabab” emas, “oqibat” deyilganini hisobga olib, huquqiy tartibga solish ixtiyoriy emas, qonuniyatli jarayon ekanini qanday asoslaydi?
huquq normalari “sabab” bo‘lishidan oldin, ular tartibga soladigan munosabatlar hayotning ichki rivojlanishidan kelib chiqadi. Ya’ni huquq ixtiyoriy “xohlagancha” qo‘yilmaydi: u real ijtimoiy ehtiyoj va jarayonlardan kelib chiqib paydo bo‘ladi, shuning uchun bu qonuniyatli jarayon.
Matndagi xulosaga ko‘ra huquqiy munosabatning to‘rt unsurli tarkibi nima?
A) Subyekt + obyekt + huquqiy norma + mafkura
B) Subyekt + obyekt + huquqdorlik + yuridik majburiyat
C) Subyekt + obyekt + yuridik fakt + axloq normasi
D) Subyekt + obyekt + huquqiy ong + davlat majburlovi
B
“delikt layoqati” nimani anglatadi va u subyektga qo‘yiladigan qanday shartlar bilan bog‘langan?
Delikt layoqati – shaxsning sodir etilgan huquqbuzarlik/jinoyat uchun javob bera olish layoqati; u shaxsning aqli raso, ruhiy jihatdan sog‘lom bo‘lishi va o‘z xatti-harakatlari oqibati uchun to‘la javobgarlikni zimmasiga olishga layoqatli bo‘lishi bilan bog‘langan.
Savol: Ijodkor asar yaratdi va mualliflik huquqi paydo bo‘ldi. Bu yuridik fakt yuridik akt emas, yuridik xatti-harakat deyiladi. Matndan kelib chiqib, farqni bitta jumlada aniq ayting: nega akt emas?
Chunki ijodkor harakatni huquqiy oqibatni atayin ko‘zlab qilmagan bo‘lishi mumkin, lekin qonun oqibatni bog‘lab qo‘ygani uchun huquqiy munosabat baribir vujudga keladi — bu yuridik xatti-harakat.
BONUS 400
TOGRI JAVOB
Savol: Matnga ko‘ra huquq normalari huquqiy munosabatni “bevosita” paydo qilmaydi, faqat shart-sharoit va chegarani belgilaydi. Shunday bo‘lsa, quyidagilardan qaysi kombinatsiya huquq normasi mavjud bo‘lsa ham huquqiy munosabatni darhol vujudga keltirmaydi?
A) Norma + yuridik fakt
B) Norma + subyektlar (huquqdorlik)
C) Norma + yuridik fakt + subyektlar
D) Norma + yuridik fakt + subyektlar + subyektiv huquq/majburiyat
Javob: B). Faqat norma va subyektlar bo‘lsa, yuridik fakt bo‘lmasa munosabat “ishga tushmaydi”.
Agar “huquqiy munosabatlar alohida tur emas, balki boshqa munosabatlarning yuridik shakli” degan pozitsiyani olsak, quyidagi fikrlardan qaysi biri mantiqan noto‘g‘ri chiqadi?
A) Mulk munosabati huquqiy shaklga ega bo‘lishi mumkin
B) Mehnat munosabati huquqiy shaklga kirsa, huquqiy munosabat deb ataladi
C) Huquqiy munosabatlar mulkiy/mehnat/oilaviy munosabatlar qatorida mustaqil “yangi” tur sifatida turadi
D) Hammasi ham huquq bilan tartibga solinmaydi, ba’zilari axloq/din/odat bilan qoladi
C
Shahar hokimligi “jamoat joyida shovqin qilish taqiqlanadi” degan qarorni e’lon qildi. Fuqaro Dilshod bu qarorni o‘qib, “demak men bilan davlat o‘rtasida huquqiy munosabat paydo bo‘ldi” dedi. Lekin Dilshod hali hech qanday harakat qilmagan: shovqin ham qilmagan, jarima ham olmagan.
Savol (mantiqiy): Bu holatda “huquq normasi” borligi avtomatik ravishda aniq (konkret) huquqiy munosabatni yuzaga keltiradimi yoki faqat umumiy huquqiy aloqadorlik bormi? Nega?
Bu holatda aniq (konkret) huquqiy munosabat hali yo‘q, faqat umumiy huquqiy aloqadorlik bor.
Sabab: Huquqiy munosabat odatda huquq normasi + muayyan yuridik fakt asosida “ishlaydi”. Dilshod hali shovqin qilmagan, jarimaga tortilmagan — demak yuridik fakt yo‘q. Shuning uchun norma mavjud, lekin konkret munosabat yuzaga kelmagan.
Savol: Bir xil vaziyat: korxonada ishchi bilan rahbariyat o‘rtasida “ish vaqtidan tashqari ishlash” bo‘yicha kelishuv bor. Ayrim olimlar “huquqiy munosabat ijtimoiy munosabatning alohida turi” desa, boshqalar “huquqiy munosabat — faqat ijtimoiy munosabatning yuridik shakli” deydi. Shu holatda qaysi yondashuv kuchliroq va nega?
Javob: Ikkinchi yondashuv (yuridik shakl) ko‘proq asosliroq.
Chunki bu yerda “ish vaqtidan tashqari ishlash”ning o‘zi ijtimoiy-mehnat munosabati. Huquq esa shu munosabatga subyektiv huquq va yuridik majburiyat shaklini beradi (xodimning qo‘shimcha haq talab qilish huquqi ↔ ish beruvchining to‘lash majburiyati). Ya’ni mazmun ijtimoiy, huquq esa uni tartiblangan, himoyalangan ko‘rinishga keltiradi.
Savol (kazus): Korxonada xodim bilan ma’muriyat o‘rtasida mehnat shartnomasi bor (ish va ish haqi). Keyin xodim ichki mehnat intizomini buzadi va unga nisbatan intizomiy chora qo‘llash masalasi ko‘tariladi. Shu vaziyatda bir munosabat ichida qaysi ikkita tur (regulyativ va qo‘riqlovchi) ketma-ket paydo bo‘ladi? Qaysi nuqtadan boshlab tur o‘zgaradi?
Shartnoma ishlayotgan davrda (ish bajarish–ish haqi) bu tartibga soluvchi (regulyativ) munosabat.
Huquqbuzarlik sodir bo‘lgan paytdan (intizom buzilishi) boshlab unga nisbatan chora qo‘llash zarurati tug‘iladi va qo‘riqlovchi (negativ) munosabat elementi yuzaga keladi.
Ya’ni “turi” xulq-atvor huquqqa xilof bo‘lgan momentdan o‘zgaradi.
Huquqiy munosabat deganda nima tushuniladi?
Huquqiy munosabat — huquq normalari va muayyan yuridik faktlar asosida vujudga keladigan, kamida ikki tomon ishtirok etadigan va ular o‘rtasida subyektiv huquq hamda yuridik majburiyatlar bilan bog‘langan ijtimoiy aloqadir.