Formula
n=Ni/P x 1000
Yil davomida umumiy tug„ilish koeffitsienti (n) (promillda)
Bir birlik mahsulot ishlab chiqarish uchun ketgan ish vaqti.
Mehnat sig‘imi nima?
XIX asrda ingliz zodagon qo'llanmalaridan: Teridan tikilgan oyoq kiyim, jundan tikilgan uzun paypoq, bir xil rangdagi ko'ylak ustidan qalin jemper, qalin kostyum va albatta, bosh kiyim va paypoq rangi bir xil boʻlishi kerak
Diqqat savol: Bu kiyimlarni kiygan kishi qayerga borgan?
Bu kiyimlarni kiygan zodagonlar golf maydoniga borgan
Avstriyalik Paul Fyurst shaxsiy fabrikasida ishlaydagan ayollarni butun ish kuni mobaynida qo‘shiq aytishga majbur qilgan. Bundan maqsad fabrikada ishlab chiqarilayotgan mahsulot sonining kamayishini oldini olish edi
Diqqat savol: Uning fabrikasida nima ishlab chiqarilgan?
Konditer Paul Fyurst 1890 yilda motsart-kugelь konfetlarini ixtiro qilgan. Agar fabrikada ishlovchi ayollar butun ish kuni davomida qo‘shiq aytadiga bo‘lsalar, bir vaqtning o‘zida konfetni yeya olmaydilar deb hisoblagan
Mehnatga layoqatli aholi soni 80 mln.kishini tashkil qiladi, sh.j. ishlamaydigan I-II guruh nogironlar – 1,2 mln.kishi; ishlaydigan o„smirlar-0,1 mln.kishi; ishlaydigan pensiyanerlar – 4,5 mln.kishi. Mehnat resurslari sonini aniqlang
80 − 1,2 + 0,1 + 4,5 = 83,4 mln kishi
Mehnat resurslari = 83,4 mln kishi
C=Mi - Mj
Yil davomida aholining mexanik (migratsion) koʼpayishi (kamayishi)
Nima uchun mehnat unumdorligi va mehnat sig‘imi teskari bog‘liq?
Unumdorlik oshsa, bir mahsulotga ketadigan vaqt kamayadi.
Bir parchada bir o‘zbeklarga xos mahsulot haqida qiziq ma'lumot beriladi. Bir paytlar uni Toshkentda ishlab chiqaruvchi katta zavodi boʻlgan."Tong", "oqoltin", "uzum", "tovus" kabi turlari boʻlgan. Oʻsha komediyada bir parchani koʻrasiz, uni aynan hirgoya qilinadi
Diqqat savol: Aytingchi,qaysi filmdan parcha haqida gap ketyapdi?
"Uchrashuv" filmidagi "Toshkent piyolasi" qoʻshigʻi
Kamerun mamlakatining Mamfe viloyatida xalqlar bir tabiat hodisasini istab xudogayolvorganlarida tunda «mavu» degan raqsni ijro etadilar
Diqqat savol: Afrikaliklar raqsga tushgan holda xudodan nimani so‘rashlarini ayting
Yomg‘irni
SHaharda aholi soni 120 ming kishini tashkil qiladi, bazis davrda aholining o„sish koeffitsenti-100 promill, mehnat resurslari ulushi – 50%. Mehnat resurslarining aholi sonidagi ulushi o„zgarmagani holda rejalashtirilayotgan davr boshiga aholi va mehnat resurslarining istiqboldagi sonini aniqlang
Kelgusi aholi soni = 132 ming kishi
Mehnat resurslari = 66 ming kishi
Mehnat resurslarining tabiiy ko„payishi (MRt)
MRt=Rk-Rch
Ish vaqti fondi formulasi?
IVF = Ishchilar soni × Ish kunlari × Ish soati
Bu so‘z nemischa so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, hamyon degan ma’noni bildiradi. Bu iqtisodiy atama bo‘lib, hozirgi kunda bir nechta turlari mavjud
Diqqat savol: Bu qanday so‘z?
Birja
U mustahkamligi jihatidan po‘lat simga o‘xshaydi. Uni uzish qiyin bo‘lib, 1 kvadrat millimetrini uzish uchun 50 kg kuch kerak
Diqqat savol: U nima?
Ipak
Agar mehnatga layoqatli aholi soni 750 ming kishi bo„lsa, ulardan mehnatga layoqatli yoshdagi I-II guruh nogironlar –10 ming kishi, 16 yoshgacha bo„lgan ishlovchi yoshlar – 15 ming kishi, mehnatga layoqatli yoshdan yuqori yoshda ishlovchilar – 55 ming kishi bo„lsa mehnat resurslari sonini aniqlang
750 − 10 + 15 + 55
= 810 ming kishi
Mehnat resurslari = 810 ming kishi
Palma indeksi formulasi
Eng boy 10%/eng kambagʻal 40%
Gini coefficient (Jini koeffitsienti)
Jamiyatda daromad yoki boylik qanchalik teng yoki noteng taqsimlanganini o‘lchaydi.
Bir necha yillar oldin Avstraliyadagi kitob do‘konida bezorilikda shubha qilinib, bir erkak qo‘lga olinadi. Keyinchalik aniqlanishicha, u mashhur yozuvchi Stiven King ekan
Diqqat savol: Kitob do‘koni xodimlari Stiven Kingning qaysi harkati uchun bezorilikda shubhalanishgan?
Mashhur yozuvchi Stiven King kitob do‘konidagi o‘z kitoblariga dastxat qo‘yib chiqayotgan edi. Uni tanimagan sotuvchi esa, qandaydir bezori kitoblarga zarar yetkazmoqda deb shubhalanadi
Lev Nikolayevich Tolstoy unga "Hayvonlar ko‘milgan jonli qabr" deb nom bergan. Bu orqali Tolstoy nimagadir qarshi chiqqan
Diqqat savol: Uni nimaligini toping?
Tolstoy vegetarian bo‘lgan. Shuning uchun Tolstoy inson tanasini "o‘ldirilgan hayvonlar ko‘milgan tirik qabr" deb atagan. Bu orqali u hayvonlar go‘shtini iste'mol qilmaslikka chaqirgan
Agar rejalashtirilayotgan davr boshida mehnatga layoqatli aholi soni 1 mln.kishi; mehnatga layoqatli yoshga kiruvchi aholi soni 30 ming kishi; mehnatga layoqatli yoshdan chiqib ketuvchilar – 22 ming kishi; mehnatga layoqatli yoshda o„lganlar – 5 ming kishi; mehnatga layoqatli yoshdagi mexanik o„sish – 3 ming kishi bo„lsa rejalashtirilayotgan davr oxirida mehnatga layoqatli aholi sonini aniqlang
1000 + 30 − 22 − 5 + 3 = 1006 ming kishi
Rejalashtirilayotgan davr oxirida mehnatga layoqatli aholi = 1 mln 6 ming kishi
n√(yil oxiri / yil boshi * 100)
Oʻrtacha yillik oʻsish surʼati
Palma ratio (Palma indeksi)
Jamiyatdagi eng boy 10% aholining daromadi bilan eng kambag‘al 40% aholining daromadini taqqoslaydi.
“Transamerikan ekspress” da sayohat qilayotgan bir fransuz shunday eslaydi, ya’ni vagon restoranida u qo’shni stolda o’tirgan kishi bilan bir xil ovqat buyurgan bo’lsada, u sal keyinroq ovqatlanib bo’lgani uchun arzonroq to’laydi
Diqqat savol: Buni sababini so’raganda ofitsiant tushuntirib beradi. Xo’sh ofitsiant qanday javob bergan?
Biz xozir boshqa shtatga kirib keldik, bu yerda soliqlar arzonroq. Shuning uchun sizning ovqatingiz arzon bo’ldi
Ulardan birinchisi yaratuvchi bo‘lsa, ikkinchisi vayron etuvchidir. Ximen Lipmen 1858 yilda ularning ikkalovini birlashtirib o‘z ixtirosiga patent oldi. Hozir ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning aksariyat qismi aynan ikkalasining birlashgan holatidagi mahsulotlardir
Diqqat savol: Yaratuvchi va vayron etuvchini toping
Qalam va o‘chirg‘ich
Tabiiy o„sish koeffitsenti 20 promilll, mexanik oʻsish koeffitsenti 30 promill bo„lsa shahar aholisining va mehnat resurslarining istiqboldagi sonini aniqlang. Barcha aholi sonidagi mehnat resurslari ulushi bazis davriga nisbatan 0,01 punktga yuqori. Rejalashtirilayotgan davr boshida aholi soni 1 mln. kishi, mehnat resurslari – 500 ming kishini tashkil qilgan
Aholining istiqboldagi soni = 1 mln 50 ming kishi
Mehnat resurslarining istiqboldagi soni = 535,5 ming kishi