Falsafaning mohiyati va paydo bo‘lishi
Falsafa so‘zi qaysi tildan olingan va u qanday ma’noni bildiradi?
Что означает слово философия и с какого языка?
Pifogor "Falsafa" atamasiga “filo” - sevaman, “sofiya” - donolik deb taʼrif bergan.
в переводе с древнегреческого философия означает «любовь к мудрости*. По словам Диогена Лаэртского (конец II — начало П1 вв. н. э.), первым назвал себя философом древнегреческий мыслитель и ученый Пифагор.
Hind falsafasida karma va samsara tushunchalari qanday talqin qilinadi?
Karma — harakat oqibati, samsara — qayta tug‘ilish aylanishi.
Pifagor maktabida raqamlar qanday metafizik ma’no kasb etgan?
Raqamlar — borliqning asosiy tamoyili; olam matematik uyg‘unlikdir.
O‘rta asr Yevropa falsafasida “teotsentrizm” deganda nima tushuniladi?
Barcha borliqning markazida Xudo turadi, bilim va hayot unga bo‘ysunadi.
Aristotelning materiya va shakl haqidagi ta’limoti nimani tushuntiradi?
Har bir narsa materiya (modda) va shakl (mohiyat) birligidan iborat.
Falsafaning bo‘limlari (yo‘nalishlari) nimalardan iborat?
Перечислите разделы философии\Основные философские дисциплины
Ontologiya (borliq haqidagi ta’limot), gnoseologiya (bilish nazariyasi), aksiologiya (qadriyatlar ta’limoti), mantiq, axloq, estetika, sotsiologiya falsafasi va boshqalar.
Исторически сложившиеся основные разделы философии: онтология (учение о бытии), гносеология (теория познания), логика, этика, эстетика.
Иногда дополнительно выделяют
Bobil falsafasida qanday qadriyatlar markaziy o'rin egallagan va ular jamiyat hayotiga qanday ta'sir ko'rsatgan?
Bobil falsafasining markazida diniy va axloqiy qadriyatlar turardi. Bobil jamiyatida diniy e'tiqodlar va axloqiy me'yorlar insonning hayotiga katta ta'sir ko'rsatgan. Adolat, sadoqat va xushmuomalalik kabi tushunchalar jamiyatda muhim ahamiyatga ega edi.
Bobilda bilim va hikmatga katta e'tibor berilgan. Ularning asosiy maqsadi hayotga oid chuqur tushuncha va insonning o'z o‘rnini bilish edi. Bu fikrlar, asosan, qadimgi Sharq xalqlarining o'zlarini va tabiatni qanday tushunishlari bilan bog'liq.
Bobil falsafasida hukumatning roli ham katta edi. Hammurapi qonunlari (Hammurapi Code) bu jihatni yaxshi ko‘rsatadi, chunki u xalqning yashash tarzini tartibga solish va adolatni ta'minlash maqsadida ishlab chiqilgan edi. Bobilning siyosiy falsafasi ham inson huquqlari, adolat va tartibni muhim deb bilgan.
Zenonning “aporiya”lari nima va ular nimani isbotlashga qaratilgan?
Harakatning mantiqan imkonsizligini isbotlovchi paradokslar (“Axilles va toshbaqa”).
Al-Farobiy falsafiy tizimida “fozil shahar” g‘oyasi nimani anglatadi?
Axloqli, bilimli insonlar boshqaradigan adolatli jamiyat modeli.
Platonning “g‘oyalar dunyosi” haqidagi ta’limoti nimani anglatadi?
Haqiqiy mavjudlik — g‘oyalar olamida, moddiy dunyo esa uning soyasi.
Falsafani tadqiqot obyekti
Табиат, джамият, инсон ва унинг тафаккуридир
Lao Szi falsafasida “Dao” tushunchasi nimani anglatadi?
Даосизм (хитойча: 道教 — Дао цзяо) — қадимги Хитойда юзага келган фалсафий ва диний таълимотдир. Унинг асосий ғояси “Дао” — яъни оламдаги табиий йўл, ҳар бир нарсанинг табиий ҳаракати деган тушунчага асосланади. Даосизм милоддан аввалги VI–V асрларда юзага келган. Бу таълимотнинг асосчиси сифатида Лао-цзы (Laozi) тан олинади. Унинг "Дао Дэ Цзин" (Таълим ва Ҳикмат Китоби) асари бу таълимотнинг асосий манбаидир.
Даосизм фалсафасининг асосий ғоялари
✅ 1. Табиат билан уйғун яшаш. Инсон табиатга мос равишда яшаши керак. Унга қарши курашмаслиги керак. Зўравонлик, сунъийлик, ортиқча ҳаракат — Даога зид.
✅ 2. “ Ҳаракатсиз ҳаракат. Бу ғоя «феълсизлик», «қўл урмаслик» деган маънони англатади. Яъни инсон ҳеч нарсага зўрлашмасдан, ҳаётни табиий йўналишда олиб бориши керак. Бу пассивлик эмас, балки табиийликни қабул қилишдир.
✅ 3. Соддалик ва камтарлик. Даосизм инсондан даъво, мансаб, бойлик ва мақомга интилишдан воз кечишни талаб қилади.Идеал инсон — оддий, табиий ва мутаносиб ҳаёт кечиради.
✅ 4. Хотиржамлик ва руҳий мувозанат. Рухий тинчлик, ички барқарорлик — Даони англаш йўлидир.
Geraкlit dunyoda doimiy o‘zgarish va ziddiyatlar haqida nima degan?
“Hamma narsa oqimda” (panta rei), kurash — mavjudlik manbai.
Ibn Sino (Avitsenna)ning falsafiy qarashlari Aristotel an’analariga qanday asoslangan?
Aristotel metafizikasini rivojlantirib, mavjudlikni zarur va mumkin mavjudotlarga ajratgan.
Stoiklar falsafasining asosiy g‘oyasi nimadan iborat bo‘lgan?
Aql va tabiatga muvofiq yashash, taqdirga sabr bilan qarash.
Falsafaning predmet sohasi
Предметная область Философии
•Falsafaning predmet sohasi “dunyo-inson” tizimidir. "Men" (sub'ekt dunyosi), "men emas" (tashqi dunyo) va ular o'rtasidagi munosabatlar.
•Предметная область Философии — система “мир - человек”. “Я” (мир субъекта), “не-Я” (внешний мир) и отношение между ними.
•Все, что попадало в поле зрения философа становилось предметом философствования (теоретического размышления).
Qadimgi Hindistondagi ilk falsafa manbalari
•"Ramayana" — bu Hindistonning eng muhim va qadimiy epik asarlaridan biri bo‘lib, unda Hinduizmning asosiy qadriyatlari, e'tiqodlari va afsonaviy qahramonlar haqida so‘z boradi. Asar, asosan, Valmiki tomonidan yozilgan deb hisoblanadi.
•"Mahabharata"ning asosiy mazmuni Pandavalar va Kauravalar o‘rtasidagi kurashni tasvirlaydi. Asar Vyasa tomonidan yozilgan deb hisoblanadi va u Hind adabiyotining eng ulkan epik asaridir. 18 kitobdan iborat bo‘lgan bu asar 100,000 dan ortiq she’rlardan tashkil topgan. "Mahabharata"da yirik janglar, xiyonat, sevgi, do’stlik, adolat, axloqiy tamoyillar, shuningdek, insoniyatning hayotga, o‘limga, va abadiylikka qarashlari tasvirlanadi.
•«Kalila va Dimna» Asar ikki asosiy hayvon, ya'ni Kalila (hyaen) va Dimna (bo‘ri) o‘rtasidagi hikoyalarga asoslanadi.
Demokritning atomistik nazariyasining mohiyati nimada?
Hammasi atomlardan va bo‘shliqdan iborat; tasodif emas, zarurat hukmron.
Uyg‘onish davri falsafasida antropotsentrizm nimani anglatadi?
Insonni olam va hayot markazi sifatida qarash.
Nikolo Makkiavellining siyosiy falsafasida inson tabiati qanday talqin qilinadi?
Inson asosan o‘z manfaatini izlaydigan, ba’zida manipulyatsiyaga moyil mavjudot sifatida ko‘riladi.
Qaysi ibora qaysi faylasufga tegishli ekanligini belgilang. (Anselmus, Lev Tolstoy, Avgustin, Tomas Gobss, Immanuel Kant, Epikur, Platon, Suqrot, Aristotel.
1. "Falsafa - bu tamoyillar yoki birinchi sabablar haqidagi fan."
2. "Falsafa - bu siz bilmagan narsani bilishdir"
3. "Bu haqiqatni topish yo'lidagi intellektual (idealistik) ishdir."
4. "Fanlar falsafadan kelib chiqqan, yaʼni har bir fikr, g‘oya – donolikdan tarqalgandek, donishmandlik bu – falsafadir» deb taʼkidlagan."
5."Bu baxtli hayotni ta'minlash uchun izchil va tartibli tizimdir."
6."Falsafa Xudoni bilishdir va haqiqiy falsafa va haqiqiy din bir xildir."
7."Falsafa nimaga ishonishini tushunishga harakat qilishdir"
8."Falsafa - to'g'ri fikrlash demakdir."
9."Falsafa - idrok va tanqid qilishni o’rgatadigan fandir."
10.«Donishmand kishilar uch xislatga ega. Ular avvalo, boshqalarga bergan maslahatlariga o‘zlari amal qiladilar; ikkinchidan, hech qachon haqiqatga qarshi bormaydilar; uchinchidan atrofidagi kishilarning nuqsonlariga sabr-toqat bilan chidaydilar» deb taʼkidlaganlar.
1.Aristotel 2.Suqrot 3.Platon 4.Aristotel 5.Epikur 6.Avgustin 7.Anselmus 8.Tomas Gobss 9.Immanuel Kant 10.Lev Tolstoy
Konfutsiy kim bo‘lgan va u qayerda hamda qachon yashagan?
Uning falsafiy maktabi qanday shakllangan va asosiy asari qanday yaratilgan?
“Lun-Yuy” asarida qanday mavzular yoritilgan?
Bu maktab, falsafiy oqim Kun fu-szi, Men-szi va Syun-szi nomlari bilan bog‘liq. Konfutsiy eramizga qadar 551-470- yillarda yashab, ijod etgan. Uning vatani - Lu xoqonligi. U taniqli urug‘ vakili bo'lgan (otasi - uyezdlardan birining hokimi lavozimini egallab turgan), ammo kamtarona turmush kechirgan. Yoshligida podachi, qorovul bo'lgan, 15 yoshdan boshlab ilm bilan bog'langan. 50 yoshida o'z maktabini yaratgan. Shogirdlari ko'p bo'lgan, ular ustozining mulohazalarini va o'z fikrlarini yozib borishgan, natijada, konfutsiyachilikning bosh asari - “Lun-Yuy” (suhbatlar va mulohazalar) yaratilgan. Unda, asosan, axloq-odobga oid masalalar muhokamasi mavjud.
Parmenid borliq haqidagi o‘z qarashlarini qanday asoslagan?
Borliq abadiy, o‘zgarmas; yo‘q narsa yo‘q — shuning uchun o‘zgarish faqat ko‘rinish.
Ibn Rushd (Averroes)ning Yevropa falsafasiga ko‘rsatgan ta’siri nimalardan iborat?
Aristotelni G‘arbga tanitgan; uning asarlari orqali Yevropa Uyg‘onish falsafasi shakllandi.
Sholastika nima va u O‘rta asr Yevropa falsafasida qanday rol o‘ynagan? Asosiy maqsad va metodlarini tushuntiring.
Sholastika — O‘rta asr Yevropada Xristian falsafasi va teologiyasini mantiqiy, tizimli tarzda o‘rganish usuli.
Asosiy maqsad: imon va aqlni uyg‘unlashtirish, diniy haqiqatlarni mantiqiy asos bilan tushuntirish.
Metod: mantiqiy tahlil, bahs-munozara (disputatio), avvalgi klassik manbalarni (Aristotel, Avicenna, Averroes) sharhlash.
Rol: universitetlarda o‘qitish tizimini shakllantirdi, fan va falsafaning rivojlanishiga poydevor bo‘ldi.