Ус зүйн ерөнхий тогтолцоо
Монгол орны усны сүлжээ аль гурван том ай савд хамаарах вэ?
Хойд мөсөн далай, Номхон далай, Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай сав.
Гол мөрний усны тэжээлийн үндсэн төрлүүдийг нэрлэ.
Хур борооны, цас мөсний хайлалтын, газрын доорх усны тэжээл.
Хөвсгөлийн уулс Монгол орны аль хэсэгт оршдог вэ?
Монгол орны хойд хэсэгт, Хөвсгөл нуурын орчим болон түүний баруун, баруун хойд талын уулсын тогтолцоонд оршино.
Өндөр уулын бүсэд ургамлын ургах нөхцөлийг тодорхойлох байгалийн гол хүчин зүйл юу вэ?
Температур, чийг, хөрсний нөхцөл болон газрын гадаргын өндөршил.
Монгол орны хамгийн гүн нуур аль вэ?
Хөвсгөл нуур. Хамгийн гүн цэг нь ойролцоогоор 262 метр.
Монгол орны гол мөрний усны сүлжээний тархалтад нөлөөлөх байгалийн үндсэн гурван хүчин зүйл юу вэ?
Уур амьсгал, газрын гадаргын хэвгий ба өндөршил, геологийн бүтэц.
Нуурыг үүсэл гарал буюу генезисээр нь ангилахад тектоникийн гаралтай нуурын онцлог юу вэ?
Газрын царцдасын хагарал, хотгор, суулт зэрэг тектоник хөдөлгөөний нөлөөгөөр үүссэн хотгорт ус хуримтлагдсан нуур юм.
Хөвсгөлийн уулсын газрын гадаргын үндсэн хэлбэрүүдийг нэрлэ.
Өндөр уулс, нурууд, хадархаг оргил, уулын хөндий, голын хөндий, хотгор, уулын бэл хажуу.
Хөвсгөлийн уулсын байгалийн бүслүүршилд ямар үндсэн бүсүүд ажиглагддаг вэ?
Уулын хээр, уулын тайга, уулын нуга, өндөр уулын тагийн бүслүүр зэрэг бүсүүд ажиглагдана.
Монгол орны хамгийн урт гол аль вэ?
Орхон гол.
Монгол орны гол мөрний урсацын ихэнх хэсэг яагаад дулааны улиралд бүрэлддэг вэ?
Хур тунадасны ихэнх нь зуны улиралд орж, цас, мөсний хайлалт болон хур борооны ус голын урсацыг нэмэгдүүлдэг учраас.
Голын урсацын горим гэж юуг хэлэх вэ? Монгол орны гол мөрний хувьд улирлын ямар онцлог ажиглагддаг вэ?
Голын усны түвшин, зарцуулалт, урсацын улирал болон олон жилийн хугацаанд өөрчлөгдөх зүй тогтлыг хэлнэ. Монголын голуудын урсац ихэвчлэн зуны хур бороо, цас мөсний хайлалтын үед нэмэгдэж, өвөл багасдаг.
Хөвсгөлийн уулсын уур амьсгалын нөхцөлд өндөршил болон газарзүйн байрлал хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
Хойд өргөргийн байрлал, уулсын өндөршил нь температур буурах, хур тунадас болон цасны хуримтлал нэмэгдэх нөхцөл бүрдүүлнэ. Уулсын чиглэл, хөндийн байрлал нь салхи, чийгийн тархалтад нөлөөлдөг.
Уулын хойд ба өмнөд хажуугийн ургамалжилт яагаад ялгаатай байдаг вэ?
Нарны тусгалын хэмжээ, дулаан, ууршилт, чийгийн нөхцөл ялгаатай байдаг. Хойд хажуу харьцангуй сэрүүн, чийглэг тул ойжилт илүү сайн хөгжих боломжтой бол өмнөд хажуу дулаан, хуурай байх нь элбэг.
Монгол орны нутаг дэвсгэрт орших дэлхийн цэнгэг усны нөөцөөрөө алдартай, их гүнтэй нуур аль вэ?
Хөвсгөл нуур
Монгол орны хойд хэсгийн гол мөрний сүлжээ өмнөд говийн бүсээс илүү нягт байдгийн үндсэн шалтгааныг газарзүйн үүднээс тайлбарла.
Хойд хэсэгт хур тунадас харьцангуй их, ууршилт бага, ус хурах нөхцөл илүү таатай байдаг. Харин говийн бүсэд хур тунадас бага, ууршилт их, гадаргын урсац тогтворгүй тул голын сүлжээ сийрэг.
Нуурын усны балансын үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг нэрлээд, нуурын усны түвшинд хэрхэн нөлөөлдгийг тайлбарла.
Хур тунадас, гадаргын болон газрын доорх усны оролт нь усны хэмжээг нэмэгдүүлнэ. Ууршилт болон нуураас гадагшлах гадаргын, газрын доорх урсац нь бууруулна. Эдгээрийн зөрүү нь нуурын усны түвшин, эзлэхүүний өөрчлөлтийг тодорхойлно.
Хөвсгөлийн уулсын геологийн бүтэц, тектоник хөдөлгөөн нь өнөөгийн газрын гадаргын хэлбэрт хэрхэн нөлөөлсөн бэ?
Эртний тектоник хөдөлгөөн, хагарал, өргөгдөл болон чулуулгийн ялгаатай элэгдэл нь уул нуруу, хотгор, хөндий, эгц хажуу зэрэг газрын гадаргын хэлбэрийг бүрдүүлэхэд нөлөөлсөн.
Хөвсгөлийн уулсын өндөршлийн бүслүүршилд хөрс, ургамал, амьтны аймаг хэрхэн харилцан хамааралтай өөрчлөгддөг вэ?
Өндөршил нэмэгдэхэд температур, чийг, ургамлын ургах хугацаа өөрчлөгдөж, хөрсний төрөл, ургамлын бүлгэмдэл солигдоно. Үүнийг даган амьтдын амьдрах орчин, тархалт өөрчлөгдөж, байгалийн өндөршлийн бүслүүршил бүрэлддэг.
Аль амьтан арьсаараа амьсгалж чаддаг вэ?
Мэлхий.
Монгол орны гол мөрний гурван ай савын газарзүйн ялгааг усны урсацын чиглэл, төгсгөлийн цэг болон усны нөөцийн хувьд харьцуул.
Хойд мөсөн далайн ай савын голууд Сэлэнгэ–Байгал нуур–Енисейгээр дамжин Хойд мөсөн далайд хүрнэ. Номхон далайн ай савын голууд Амар мөрний системд нийлж Номхон далайд хүрнэ. Төв Азийн ай савын голууд гадагш урсгалгүй бөгөөд нуур, хотгор, цөлөрхөг бүсэд төгсөнө. Иймээс усны гадагш урсах чиглэл, хуримтлал, нөөцийн тархалт харилцан адилгүй.
Гол мөрний усны эрдэсжилт болон нуурын эрдэсжилтэд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг харьцуулж, яагаад гадагш урсгалгүй нуур давсархаг байх боломж өндөр байдгийг тайлбарла.
Гол мөрний эрдэсжилтэд чулуулгийн найрлага, усны урсгал, газрын доорх усны оролт, хур тунадас нөлөөлнө. Нуурын эрдэсжилтэд эдгээрээс гадна усны солилцоо, ууршилт, нуурын гадагшлах урсац чухал. Гадагш урсгалгүй нуурт ууршилтаар ус хорогдож, ууссан давс, эрдэс бодис хуримтлагдах нөхцөл бүрддэг.
Хөвсгөлийн уулсын өндөршил, газрын гадарга, уур амьсгалын харилцан хамаарал нь гол мөрний ус хуралт болон урсацын горимд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
Өндөр уулс нь хур тунадас, цасны хуримтлал болон ус хурах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Хажуугийн хэвгий нь гадаргын урсацын хурд, чиглэлийг тодорхойлно. Улирлын температурын өөрчлөлтөөс цас, мөс хайлж, хур тунадастай хавсран гол мөрний урсацыг тэтгэдэг.
Хөвсгөлийн уулсын байгалийн цогцолборын тогтвортой байдалд уур амьсгалын өөрчлөлт, ой модны доройтол, хүний үйл ажиллагаа хэрхэн нөлөөлөхийг газарзүйн цогц хандлагаар тайлбарла.
Уур амьсгалын дулаарал нь цэвдэг, цасан бүрхүүл, усны горимд өөрчлөлт оруулж болно. Ойн доройтол нь хөрсний элэгдэл, усны зохицуулах чадамж, амьтдын амьдрах орчинд нөлөөлнө. Аялал жуулчлал, зам, суурьшлын нөлөө нь хөрс, ургамал, усны экосистемд дарамт үүсгэнэ. Эдгээр хүчин зүйл харилцан үйлчилдэг тул ус, хөрс, ургамал, амьтан, газрын гадаргыг тус тусад нь бус, нэг бүхэл байгалийн систем болгон хамгаалах шаардлагатай.
Дэлхийн аль улс нутаг дэвсгэрээрээ хамгийн олон цагийн бүстэй вэ?
Франц (далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүдийг оруулан тооцвол).