Iqtisodiyot nazariyasi
Klassik iqtisodiyot nazariyasiga koʻra, tovar narxi oshishi bilan unga boʻlgan talab kamayishi lozim (Talab qonuni). Biroq 19-asrda shotlandiyalik iqtisodchi Robert Giffen kutilmagan hodisani kuzatadi: non va kartoshka kabi asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining narxi oshishiga qaramay, kambagʻal tabaqalar orasida ularga boʻlgan talab yanada ortadi. Iqtisodiyotda bu hodisa "Giffen tovarlari" deb ataladi. Diqqat savol: isteʼmolchilarning daromadi oʻzgarmagan sharoitda ushbu tovarlar narxi oshganda talabning ortishiga sabab boʻlgan qaysi iqtisodiy effekt (omil) narx effektidan ustun kelgan?
Daromad effekti
Neoklassik iqtisodiy nazariyadan farqli oʻlaroq, institutsional iqtisodiyot insonni faqat "ratsional qaror qabul qiluvchi mashina" deb qaramoqchi emas. Ushbu fan asoschilaridan biri Duglas Nort institutlarga taʼrif berar ekan, ularni "jamiyatda insonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni tartibga soluvchi va noaniqlikni kamaytiruvchi 'oʻyin qoidalari'" deb ataydi. Nort ushbu "oʻyin qoidalari"ni ikkita yirik guruhga — rasmiy (formal) va norasmiy (an'anaviy) institutlarga boʻladi. Diqqat savol: qonunlar, konstitutsiya va rasmiy shartnomalar rasmiy institutlarga kirsa, jamiyatdagi urf-odatlar, anʼanalar va axloqiy normalar qaysi guruhga kiradi?
Norasmiy institutlar
19-asrning oxirlarida AQShda pochtaxonalar faoliyatini tezlashtirish va xodimlarning ish yukini kamaytirish uchun yangi qurilma — tabiiy oʻlchamdagi metall panjarali quti joriy etila boshlandi. Biroq oradan koʻp oʻtmay, pochtaxonalar bu qurilmani olib tashlashga majbur boʻldi. Sababi, fuqarolar unga xat tashlash oʻrniga ommaviy ravishda boshqa bir jonzotni tashlay boshlaganlar. Diqqat savol: bu qanday qurilma edi va unga qaysi jonzotni tashlashgan edi?
Poçta qutisi (pochta joʻnatmalari uchun moʻljallangan shahar qutilari) va ularga tirik mushuklarni tashlashgan. (Oʻsha davrda koʻcha mushuklari koʻpayib ketgani sababli aholi ulardan shu yoʻl bilan qutulmoqchi boʻlgan).
1970-yillardagi neft inqirozi paytida jahon iqtisodiyotida oʻsha davrgacha mavjud boʻlgan Keynschilik makroiqtisodiy modeliga zid keluvchi holat yuzaga keldi. Klasik Keynschilikka koʻra, inflyatsiya va ishsizlik bir-biriga qarama-qarshi koʻrsatkichlar boʻlib, ulardan biri oshsa, ikkinchisi kamayishi lozim edi (Fillips egri chizigʻi). Biroq ushbu inqiroz davrida bir vaqtning oʻzida ham inflyatsiya, ham ishsizlik keskin oshib ketdi va iqtisodiy oʻsish toʻxtadi. Diqqat savol: iqtisodiyotga kirib kelgan va keyinchalik monetarizm maktabining rivojlanishiga turtki bergan ushbu holat qaysi termin bilan ataladi?
Stagflyatsiya
Institutsional iqtisodiyotda mulk huquqlari nazariyasi (Property Rights Theory) yetakchi oʻrin tutadi. Armen Alchiyan va Garold Demsetz taʼrifiga koʻra, mulk bu — oddiygina "narsa yoki buyum"ning oʻzi emas, balki ushbu narsadan foydalanish boʻyicha insonlar oʻrtasida yuzaga keladigan **"huquqlar tutami (dastasi)" (Bundle of rights)**dir. Ushbu tutamga egalik qilish, foydalanish, daromad olish va boshqalarga oʻtkazish (sotish) huquqlari kiradi. Diqqat savol: resursdan samarali foydalanish va tranzaksion xarajatlarni kamaytirish uchun ushbu huquqlar tutami ustida oʻtkaziladigan, yaʼni har bir huquq egasini va uning chegaralarini aniq belgilash jarayoni institutsional iqtisodiyotda qanday ataladi?
Mulk huquqlarini spetsifikatsiyalash
17-asrda Yevropada tamaki isteʼmoli ommalashgach, hukumatlar va qirollar bu oʻsimlikdan katta hajmda soliq yigʻishni boshlaydilar. Biroq Usmonlilar imperiyasida Sulton Murod IV davrida tamaki chekish taqiqlanib, hatto bu qoidani buzganlar oʻlim jazosiga hukm qilingan. Qizigʻi shundaki, taqiqni buzib yashirincha tamaki chekuvchilarni aniqlash uchun imperiya josuslari maxsus usuldan foydalanishgan: ular shahardagi yashirin joylarni poylab, chekuvchilarning nafasini yoki hidini emas, balki boshqa bir narsani — shahardagi muayyan jonivorlarning ommaviy bezovtalanishi yoki toʻplanishini kuzatishgan. Diqqat savol: josuslar yashirin chekuvchilarni topish uchun qaysi hayvonlarning xatti-harakatiga e'tibor qaratishgan?
Mushuklarga. (Tamaki tutuni va hididan bezovta boʻlgan koʻcha mushuklari yashirin chekish joylari atrofiga toʻplanishgan yoki gʻalati harakat qilishgan, shahar josuslari shundan kelib chiqib yashirin qahvaxona yoxud pritonlarni aniqlashgan).
Sh. Shodmonovning "Iqtisodiyot nazariyasi" darsligida ishlab chiqarish omillari (mehnat, yer, kapital, tadbirkorlik) va ulardan olinadigan omilli daromadlar batafsil tahlil qilinadi. Muallif klassik iqtisodchilar Y. Shumpeter hamda A. Smit gʻoyalariga tayanib ta'kidlashicha, uchta omil (mehnat, yer, kapital) oʻz egalariga barqaror va muayyan darajada kafolatlangan daromad (ish haqi, renta, foiz) keltiradi. Biroq toʻrtinchi omil boʻlmish tadbirkorlik qobiliyati egasi oladigan daromad — foyda — boshqalardan tubdan farq qiladi. Darslikda keltirilishicha, tadbirkorlik daromadining kafolatlanmagani va u hatto manfiy (zarar) boʻlishi mumkinligiga sabab boʻluvchi bosh omil qanday ataladi?
Tavakkalchilik
Garvard va Kolumbiya universitetlari iqtisodchisi Oliver Uilyamson "Tranzaksion xarajatlar iqtisodiyoti" (Transaction Cost Economics) nazariyasida insonlarning bozordagi xatti-harakatlarini tahlil qilar ekan, neoklassik iqtisodiyotdagi oddiy "shaxsiy manfaatga intilish" tushunchasini boyitadi. U insonlarning bozorda va shartnoma munosabatlarida namoyon etadigan, institutsional iqtisodiyot uchun muhim boʻlgan "Opportunistik xulq-atvor" (Opportunism) tushunchasini kiritdi. Uilyamson ushbu xulq-atvorni tushuntirib, uni "ayyorlik va quvlik bilan oʻz shaxsiy manfaatini koʻzlash" deb taʼriflaydi. Uning taʼkidlashicha, aynan ushbu omil sababli bozorda shartnomalarni tuzish va uning bajarilishini nazorat qilish xarajatlari keskin oshib ketadi. Diqqat savol: Uilyamson modelida axborotni yashirish, yolgʻon maʼlumot berish va majburiyatlarni buzish kabi holatlarni keltirib chiqaruvchi opportunistik xulq-atvorning kelib chiqishiga sabab boʻladigan asosiy institutsional muammo (sharoit) qanday ataladi?
Axborot asimmetriyasi (Asymmetric information / Shartnoma tuzishdagi axborot tengsizligi). (Taraflardan biri ikkinchisidan koʻra koʻproq yoki aniqroq maʼlumotga ega boʻlgani sababli oʻz ayyorligini va opportunistik harakatlarini amalga oshirish imkoniga ega boʻladi).
Qadimgi Rim olimi Pliniy oʻzining "Tabiiy tarix" (Naturalis Historia) asarida Misrdagi Nil daryosi boʻyida yashovchi bir guruh mahalliy aholining muloqot qilish usuli haqida yozib qoldiradi. Uning taʼriflashicha, bu insonlar oʻzaro gaplashayotganda nafaqat tovushlardan, balki maxsus vizual va akustik signallardan ham foydalanishgan. Eng qizigʻi, ularning bu tili oʻsha hududda yashovchi muayyan bir jonivorning xatti-harakatlari va tovushlarini aynan takrorlashga asoslangan boʻlib, zamonaviy tadqiqotchilar buni ilk "hayvonot-inson tillari sintezi" deb atashadi. Diqqat savol: Pliniy qaysi jonivorning tovushlariga taqlid qilib muloqot qiluvchi qabilaning tilini tasvirlagan?
Timsohlar (Crocodiles). Qadimgi manbalarga koʻra, Nil daryosi boʻyidagi baʼzi qabilalar timsohlarning hujum qilishidan saqlanish yoki ularni jalb qilmaslik uchun ularning oʻziga xos hushtaksimon tovushlariga taqlid qilib muloqot qilish tizimini ishlab chiqqanlar.
Sh. Shodmonovning "Iqtisodiyot nazariyasi" darsligidagi kapitalning doiraviy aylanishi va uning bosqichlari bobida taʼkidlanishicha, sanoat kapitali oʻzining harakati davomida ketma-ket uchta funksional shaklni (pul, unumdor va tovar shakllarini) oladi. Darslikda keltirilgan tahlilga koʻra, kapital tovar shaklidan pul shakliga oʻtayotgan uchinchi bosqich kapital egasi uchun eng masʼuliyatli va hal qiluvchi bosqich hisoblanadi. Karl Marks ushbu bosqichni taʼriflab: "Tovardan pulga oʻtish — bu kapitalning 'sakrashi'dir. Agar bu sakrash amalga oshmasa, xaridor emas, balki tovar egasining oʻzi barbod boʻladi" deb yozgan edi. Diqqat savol: Darslik mualliflari kapital aylanishidagi ushbu hal qiluvchi bosqichning muvaffaqiyati bevosita iqtisodiyotdagi qaysi jarayonga (harakatga) bogʻliq ekanligini koʻrsatib oʻtadilar?
Realizatsiya jarayoni
Institutsional iqtisodiyotning tamal toshlaridan biri boʻlgan "Kouz teoremasi"ga koʻra, agar tranzaksion xarajatlar nolga teng (yoki oʻta past) boʻlsa va mulk huquqlari aniq spetsifikatsiyalangan boʻlsa, u holda bozor qatnashchilari davlat aralashuvisiz ham oʻzaro muzokara va kelishuv orqali tashqi effektlar (masalan, atrof-muhitning ifloslanishi) muammosini samarali hal qila oladilar. Biroq Nobel mukofoti sovrindori Ronald Kouz ushbu teoremani shakllantirishda muhim bir shartni ilgari suradi: resursning dastlab kimga tegishli ekanligi (mulk huquqi kimga ajratilgani) resurslarning oxirgi samarali taqsimlanishiga taʼsir qilmaydi. Diqqat savol: Kouz teoremasi real hayotda har doim ham ishlamasligiga va muzokaralar boshiyoq barbod boʻlishiga sabab boʻluvchi bosh institutsional gʻov (omil) nima?
Yuqori tranzaksion xarajatlar (Transaction costs) va axborot asimmetriyasi.
Birinchi jahon urushi davrida Buyuk Britaniya harbiy razvedkasi dushman hududlarining maxfiy topografik xaritalarini tayyorlashda gʻayrioddiy manbadan foydalangan. Ular bosma nashrlardagi xatolarni tahlil qilish jarayonida shuni payqashdiki, baʼzi xalqaro kartografik kompaniyalar oʻz mualliflik huquqlarini (plagiatni) himoya qilish uchun xaritalarga ataylab "arvoh obʼyektlar" — haqiqatda mavjud boʻlmagan uydirma koʻchalar, kichik qishloqlar yoki tepaliklarni kiritishgan. Harbiy xaritanoma tuzuvchilar ushbu soxta obʼyektlarni dushman shtablaridan ajratib olish va haqiqiy koordinatalarni aniqlash uchun mualliflik huquqi xaritalaridagi ushbu uydirma elementlarni maxsus atama bilan atashgan. Diqqat savol: Kartografiya va adabiyotda sotqinlik hamda soxtalikni aniqlash uchun ishlatiladigan bu kabi uydirma obʼyektlar zamonaviy leksikonda qanday ataladi?
"Tuzoq koʻchalar" (Trap streets / Paper towns / Ghost towns / Copyright traps). (Xarita tuzuvchilar oʻz xaritalari nusxalanganini isbotlash uchun mavjud boʻlmagan koʻcha yoki qishloqlarni kiritingan; harbiy razvedka esa razvedka maʼlumotlarini ushbu "tuzoqlar" bilan solishtirib dushman xaritalarining aslligini tekshirgan).
Daron Ajemoglu va Jeyms Robinson oʻzlarining "Mamlakatlar tanazzuli sabablari" (Why Nations Fail) nomli fundamental asarlarida davlatlarning boy yoki kambagʻalligini geografiya, iqlim yoki madaniyat emas, balki institutlar belgilashini isbotlaydilar. Ular institutlarni ikki turga boʻlishadi: "Inklyuziv" (qamrab oluvchi) va "Ekstraktiv" (shiyradigan/soʻrib oluvchi). Mualliflar oʻz gipotezalarini isbotlash uchun geografiyasi, aholisi va madaniyati mutlaqo bir xil boʻlgan, ammo faqatgina institutlari sababli bir yarmi oʻta boy, ikkinchi yarmi esa qashshoq boʻlib qolgan muayyan bir chegaradosh shaharni misol qilib keltirishadi. Diqqat savol: mualliflar oʻz kitobining kirish qismidayoq asosiy dalil sifatida qaysi chegara shahrining ikkiga boʻlingan qismini (AQSh va Meksika chegarasidagi) taqqoslaganlar?
Nogales shahri
Institutsional iqtisodiyotda mamlakat yoki jamiyatning tarixan shakllangan nofaol va samarasiz institutlardan qutula olmasligi va rivojlanishdan ortda qolishda davom etishi hodisasi oʻrganiladi. Stenford universiteti iqtisodchisi Pol Devid va keyinchalik Duglas Nort bu fenomenni "Path Dependence" (Tarixiy yoʻlga bogʻliqlik effekti) deb atashgan. Devid bu nazariyani isbotlash uchun oʻzining mashhur maqolasida bugungi kunda barcha kompyuter va klaviaturalarda qoʻllaniladigan "QWERTY" klaviatura joylashuvi misolini keltirgan. Maʼlumki, XIX asrda mexanik yozuv mashinkalarining harflari bir-biriga urilib ketmasligi uchun sekinroq yozishga moʻljallab ataylab noqulay "QWERTY" joylashuvi yaratilgan edi. Keyinchalik qulayroq va tezroq yozish imkonini beruvchi (masalan, Dvorak) klaviaturalar kashf etilgan boʻlsa-da, dunyo hali ham samarasiz va noqulay "QWERTY"dan voz kecha olmayapti. Diqqat savol: Institutsionalistlar ushbu Klaviaturaga oʻxshash hodisani, yaʼni jamiyatning samarasiz institut va texnologiyalardan voz kecha olmasligini qaysi iqtisodiy-institutsional ibora bilan atashadi?
Institutsional tuzoq
1958-yilda Jenevada oʻtkazilgan Yadro qurollarini sinashni taqiqlash boʻyicha mutaxassislar konferensiyasida AQSH va SSRI olimlari oʻrtasida kutilmagan ilmiy kelishmovchilik yuzaga keldi. Muammo atom portlashlarini yer silkinishlaridan (zilzilalardan) farqlash texnologiyasida edi. Sovet olimi Yevgeniy Fedorov amerikalik hamkasbi Eduard Tellerga seismik toʻlqinlar signallarini aniqlashda tabiatdagi bir biologik hodisa xuddi shunday shovqin berishini taʼkidlab, modelni qayta koʻrib chiqishga majbur qiladi. Xoʻsh, sovet olimi qaysi biologik hodisa yoki organizmlar harakatini seismograf signallarini chalgʻituvchi omil sifatida koʻrsatgan?
Kitlarning past chastotali muloqoti