1-KATEGORIYA. IQTISODIY PARADOKSLAR
1-savol. Nega suv olmosdan arzon?
Suv inson hayoti uchun zarur, olmos esa hayotiy ehtiyoj hisoblanmaydi. Shunga qaramay, odatiy bozor sharoitida olmos suvdan ancha qimmat turadi.
Buning asosiy iqtisodiy sababi nima?
A) Olmosning umumiy nafliligi suvnikidan yuqori.
B) Narxni umumiy foydalilik emas, chekli naflilik va nisbiy noyoblik belgilaydi.
C) Suvning ishlab chiqarish xarajatlari har doim nolga teng.
To‘g‘ri javob: B) Narxni umumiy foydalilik emas, chekli naflilik va nisbiy noyoblik belgilaydi.
Izoh: Bu iqtisodiyotdagi mashhur «suv va olmos paradoksi». Narxni tushuntirishda chekli naflilik va noyoblik muhim ahamiyatga ega.
Nega odamlar qimmat mahsulotni sifatli deb hisoblaydi?
Do‘konda ikkita mahsulotning sifati bir xil. Ammo xaridorlarning bir qismi qimmatroq mahsulotni tanlaydi, chunki yuqori narxni yuqori sifat belgisi deb hisoblaydi.
Bu holat nimani ko‘rsatadi?
A) Iste’molchilar har doim mukammal axborotga ega.
B) Narx iste’molchi uchun sifat haqidagi signal vazifasini bajarishi mumkin.
C) Qimmat mahsulotlar doimo yuqori naflilik beradi.
B) Narx iste’molchi uchun sifat haqidagi signal vazifasini bajarishi mumkin.
Nega hosil mo‘l bo‘lsa ham, fermer zarar ko‘rishi mumkin?
Bir yili fermerlar rekord darajada ko‘p hosil yetishtirdi. Ammo mahsulotning bozordagi narxi keskin tushib ketdi.
Natijada ayrim fermerlarning umumiy daromadi avvalgi yilga nisbatan kamaydi.
Buning eng mantiqiy izohi qaysi?
A) Taklif oshganda narx doimo oshadi.
B) Talab narxga nisbatan noelastik bo‘lsa, narxning pasayishi jami tushumni kamaytirishi mumkin.
C) Ishlab chiqarish hajmining oshishi doimo foydani kamaytiradi.
B) Talab narxga nisbatan noelastik bo‘lsa, narxning pasayishi jami tushumni kamaytirishi mumkin.
Nega ayrim kompaniyalar mahsulotlarini tannarxidan ham arzon sotadi?
Yangi kompaniya bozorga kirib, ayrim mahsulotlarini tannarxidan past narxda sotmoqda.
Uning maqsadi qisqa muddatda foyda olish emas, balki xaridorlarni jalb qilish va bozor ulushini kengaytirish.
Bu qanday strategiya bo‘lishi mumkin?
A) Bozorga kirish uchun agressiv narxlash.
B) Narx diskriminatsiyasi.
C) Ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish.
To‘g‘ri javob: A. Bozorga kirish uchun agressiv narxlash.
Izoh: Bunday strategiya uzoq muddatli foyda keltirishi mumkin, ammo zarariga sotish har doim ham muvaffaqiyatli yoki qonuniy strategiya emas.
JARIMA - 100
JARIMA - 100
2-savol. Nega tekin mahsulot ham iqtisodiy xarajatga ega bo‘lishi mumkin?
Kompaniya foydalanuvchilarga bepul xizmat ko‘rsatadi. Foydalanuvchilar pul to‘lamaydi, lekin xizmatdan foydalanish uchun vaqt sarflaydi va reklama ko‘radi.
Bu vaziyatda qaysi fikr to‘g‘ri?
A) Pul to‘lanmasa, iqtisodiy xarajat mavjud emas.
B) Bepul xizmat iqtisodiy jihatdan hech qanday qiymatga ega emas.
C) Pul to‘lanmasa ham, vaqt va boy berilgan imkoniyatlar iqtisodiy xarajat hisoblanadi.
To‘g‘ri javob: C) Pul to‘lanmasa ham, vaqt va boy berilgan imkoniyatlar iqtisodiy xarajat hisoblanadi.
Nega odamlar zarar ko‘rayotgan biznesini davom ettiradi?
Tadbirkor foyda bermayotgan loyihaga katta mablag‘ sarflagan. Mutaxassislar loyihani to‘xtatishni tavsiya qilmoqda.
Ammo tadbirkor «Shuncha pul sarfladim, endi to‘xtata olmayman», deb faoliyatini davom ettirmoqda.
Bu qanday iqtisodiy xatolik?
A) Boy berilgan imkoniyatlarni to‘g‘ri baholash.
B) Cho‘kib ketgan xarajatlar xatosi (sunk cost fallacy).
C) Chekli naflilikni maksimallashtirish.
B) Cho‘kib ketgan xarajatlar xatosi (sunk cost fallacy).
JARIMA - 200
JARIMA - 200
Nega restoranlar menyusida juda qimmat taomlar ham bo‘ladi?
Restoran menyusiga juda qimmat taom qo‘shdi. Ushbu taomni deyarli hech kim buyurtma qilmaydi.
Ammo u mavjud bo‘lgani sababli boshqa qimmat taomlar xaridorlarga nisbatan arzonroq ko‘rina boshladi.
Bu qanday psixologik strategiya?
A) Narxni langarlash (anchoring effect).
B) Ishlab chiqarish miqyosidan tejamkorlik.
C) Talabning narx bo‘yicha elastikligi.
A) Narxni langarlash (anchoring effect).
Nega davlat ayrim mahsulotlarga yuqori soliq belgilaydi?
Hukumat tamaki mahsulotlariga yuqori aksiz solig‘i joriy etdi.
Buning asosiy iqtisodiy maqsadlaridan biri nima?
A) Salbiy tashqi ta’sirlarni kamaytirish va iste’molni cheklash.
B) Tamaki mahsulotlariga talabni oshirish.
C) Bozorda ishlab chiqaruvchilar sonini ko‘paytirish.
A) Salbiy tashqi ta’sirlarni kamaytirish va iste’molni cheklash.
3-savol. Nega ayrim davlatlar o‘zlari ishlab chiqara oladigan mahsulotlarni import qiladi?
Bir davlat boshqa davlatga nisbatan ham avtomobil, ham kiyim-kechak ishlab chiqarishda samaraliroq.
Shunga qaramay, u kiyim-kechakni import qilib, avtomobil eksport qiladi.
Buni qaysi nazariya tushuntiradi?
A) Mutlaq ustunlik nazariyasi.
B) Nisbiy ustunlik nazariyasi.
C) Pulning miqdoriy nazariyasi.
To‘g‘ri javob: B. Nisbiy ustunlik nazariyasi
Izoh: Savdoda mutlaq samaradorlikdan ko‘ra muqobil xarajatlarning nisbati muhim.
BONUS 300
BONUS 300
Nega ayrim kompaniyalar mahsulotlarini ataylab cheklangan miqdorda ishlab chiqaradi?
Mashhur brend yangi mahsulotini cheklangan miqdorda sotuvga chiqaradi. Xaridorlar esa mahsulotni tezroq sotib olishga harakat qiladi.
Bunday strategiyaning asosiy iqtisodiy maqsadi nima bo‘lishi mumkin?
A) Sun’iy noyoblik orqali mahsulotning qabul qilinadigan qiymatini oshirish.
B) Bozordagi talabni butunlay yo‘qotish.
C) Mahsulotning ishlab chiqarish xarajatlarini nolga tushirish.
A) Sun’iy noyoblik orqali mahsulotning qabul qilinadigan qiymatini oshirish.
Nega bozorda birinchi bo‘lib paydo bo‘lgan kompaniya har doim ham g‘olib bo‘lmaydi?
Bir kompaniya innovatsion mahsulotni birinchi bo‘lib yaratdi.
Ammo keyinroq bozorga kirgan raqobatchi mahsulotni takomillashtirdi, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirdi va bozor yetakchisiga aylandi.
Bu vaziyatdan qanday xulosa chiqarish mumkin?
A) Birinchi bo‘lib bozorga kirish har doim ustunlik beradi.
B) Innovatsiyani birinchi yaratish uning tijorat muvaffaqiyatini kafolatlamaydi.
C) Bozorga kech kirgan kompaniyalar har doim muvaffaqiyatli bo‘ladi.
B) Innovatsiyani birinchi yaratish uning tijorat muvaffaqiyatini kafolatlamaydi.
Nega davlat narxlarni nazorat qilsa ham, ayrim mahsulotlar qimmatlashishi mumkin?
Hukumat ayrim mahsulotlar uchun maksimal narx belgiladi.
Ammo vaqt o‘tishi bilan mahsulot tanqisligi, norasmiy savdo va yashirin qo‘shimcha to‘lovlar paydo bo‘ldi.
Buning asosiy sababi nima?
A) Narx cheklovi bozor muvozanatidan past bo‘lsa, talab miqdori taklif miqdoridan oshishi mumkin.
B) Davlat belgilagan narxlar har doim ishlab chiqarishni oshiradi.
C) Narx cheklovi barcha bozorlarda taklifni ko‘paytiradi.
A) Narx cheklovi bozor muvozanatidan past bo‘lsa, talab miqdori taklif miqdoridan oshishi mumkin.
4-savol. Nega hamma tejasa, iqtisodiyot zarar ko‘rishi mumkin?
Iqtisodiy inqiroz davrida barcha uy xo‘jaliklari bir vaqtning o‘zida xarajatlarini kamaytirib, jamg‘armalarini oshirishga qaror qildi.
Natijada korxonalar savdosi pasaydi, ishlab chiqarish qisqardi va ishsizlik oshdi.
Bu qanday iqtisodiy paradoks?
A) Tejamkorlik paradoksi.
B) Giffen paradoksi.
C) Leontev paradoksi.
To‘g‘ri javob: A. Tejamkorlik paradoksi.
Izoh: Alohida shaxs uchun oqilona bo‘lgan jamg‘arish qarori barcha iqtisodiy subyektlar tomonidan bir vaqtda amalga oshirilsa, yalpi talab va daromadni kamaytirishi mumkin.
Nega ayrim mahsulotlarning narxi oshsa ham, ularga talab ortishi mumkin?
Ayrim hashamatli mahsulotlarning narxi oshishi ularning obro‘-e'tibor belgisi sifatidagi jozibadorligini kuchaytiradi.
Natijada yuqori narx ayrim xaridorlarni yanada ko‘proq jalb qiladi.
Bu qanday hodisa?
A) Giffen effekti.
B) Veblen effekti.
C) O‘rinbosarlik effekti.
To‘g‘ri javob: B. Veblen effekti.
Izoh: Veblen tovarlari uchun yuqori narxning o‘zi maqom va eksklyuzivlik belgisi bo‘lishi mumkin.
Nega talab oshgan bo‘lsa ham, narx pasayishi mumkin?
Elektr avtomobillarga talab ortmoqda. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar ishlab chiqarish xarajatlarini keskin kamaytirdi.
Natijada elektr avtomobillarning bozor narxi pasaydi.
Buni qanday tushuntirish mumkin?
A) Talabning oshishi narxga ta’sir qilmaydi.
B) Taklifning o‘sishi talab o‘sishidan kuchliroq ta’sir ko‘rsatgan.
C) Talab oshishi har doim narxni pasaytiradi.
B) Taklifning o‘sishi talab o‘sishidan kuchliroq ta’sir ko‘rsatgan.
BONUS 400
BONUS 400
Nega ayrim davlatlarda tabiiy resurslar ko‘pligi iqtisodiy rivojlanishni sekinlashtirishi mumkin?
Bir mamlakat katta neft va gaz zaxiralariga ega. Ammo iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari sust rivojlanmoqda, eksportning asosiy qismi xomashyoga bog‘liq.
Bu holat qaysi iqtisodiy tushunchaga eng yaqin?
A) Resurslar la’nati (resource curse).
B) Nisbiy ustunlik.
C) Multiplikator effekti.
To‘g‘ri javob: A. Resurslar la’nati
Izoh: Tabiiy resurslarga haddan tashqari bog‘liqlik iqtisodiy diversifikatsiyani cheklashi va institutsional muammolarni kuchaytirishi mumkin.
BONUS 500
BONUS 500
Nega iste’molchi o‘zi istamagan mahsulotni tanlashi mumkin?
Onlayn platformada uchta obuna turi mavjud:
Platforma Premium tarifini ataylab Premium Plus bilan solishtirganda jozibasizroq qilib ko‘rsatadi. Natijada xaridorlar Premium Plus tarifini ko‘proq tanlaydi.
Bu qanday xulq-atvor effekti?
A) Aldovchi variant effekti (decoy effect).
B) Daromad effekti.
C) Kamayib boruvchi chekli naflilik.
To‘g‘ri javob: A. Aldovchi variant effekti (decoy effect).
Izoh: Uchinchi variantning kiritilishi boshqa variantlarning nisbiy jozibadorligini o‘zgartirishi mumkin.
Nega narxni pasaytirish raqobatchilarga zarar yetkazishi bilan birga kompaniyaning o‘ziga ham zarar keltirishi mumkin?
Bozorda ikkita yirik kompaniya faoliyat yuritadi. Ulardan biri xaridorlarni jalb qilish uchun narxlarni keskin pasaytirdi.
Ikkinchi kompaniya ham bunga javoban narxlarni tushirdi. Natijada ikkala kompaniyaning foydasi kamaydi.
Bu vaziyat qaysi tushunchaga eng yaqin?
A) Narxlar urushi va mahbus dilemmasi.
B) Mukammal raqobat va Pareto samaradorligi.
C) Talabning mutlaq noelastikligi.
A) Narxlar urushi va mahbus dilemmasi.
Nega kompaniyalar ba’zan o‘zaro raqobat qilish o‘rniga bir-birining qarorini kutadi?
Ikki yirik kompaniya bir bozorda faoliyat yuritadi. Ulardan biri narxni pasaytirishni rejalashtirmoqda.
Ammo raqobatchisi ham xuddi shunday javob qaytarishini taxmin qilib, qarorini o‘zgartirdi.
Bu qaysi iqtisodiy tushuncha bilan izohlanadi?
A) Strategik o‘zaro bog‘liqlik.
B) Mukammal axborotga ega bo‘lmagan iste’molchi.
C) Chekli xarajatlarning kamayishi.
To‘g‘ri javob: A. Strategik o‘zaro bog‘liqlik.
Izoh: Oligopol bozorlarda kompaniyalar qarorlari raqobatchilarning kutilayotgan harakatlariga bog‘liq bo‘ladi.
Nega davlat iqtisodiyotga ko‘proq pul sarflaganda xususiy investitsiyalar kamayishi mumkin?
Hukumat yirik infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun ichki bozordan ko‘proq qarz oldi.
Natijada foiz stavkalari oshdi va ayrim xususiy kompaniyalar investitsiya loyihalaridan voz kechdi.
Bu qanday iqtisodiy hodisa?
A) Siqib chiqarish effekti (crowding-out effect).
B) Multiplikator effekti.
C) Ijobiy tashqi samara.
To‘g‘ri javob: A. Siqib chiqarish effekti (crowding-out effect).
Izoh: Davlat qarz olishni oshirganda, muayyan sharoitlarda xususiy sektor uchun kredit resurslari qimmatlashishi mumkin.