1. Roviyning adolati va zabti, ularni aniqlash va baholash
Roviyning "adolatli" deb topilishi uchun qoʻyilgan eng asosiy talab nima?
Adolat roviyning ishonchli deb topilishi uchun qoʻyilgan talablardan biri boʻlib, kishining musulmon, balogʻatga yetgan, aqli raso, taqvodor va muruvvatli boʻlishini hamda fosiq boʻlmasligini taqozo qiladi.
"Zabt" soʻzining lugʻaviy maʼnosi va muhaddislar atamasi sifatidagi maʼnosi nima?
Lugʻaviy maʼnosi bir narsani ushlab qolishni ifoda etadi. Muhaddislar atamasi sifatida esa roviylarning hadisni mukammal egallagan boʻlishi, yaʼni uni yozma yoki yodda saqlagan boʻlishi, istalgan vaqtda aniq va nuqsonlarsiz bir xil koʻrinishda ayta oladigan boʻlishini anglatadi.
Jarh va taʼdil hukmining bir roviy toʻgʻrisida ziddiyatli boʻlishi nima bilan bogʻliq?
Bu holat roviy haqidagi jarh va taʼdil hukmining olimlar ijtihodiga asoslangani (yaʼni, roviydagi ayblar uni zaif deb baholashga kifoya qilishi yoki yoʻqligi borasidagi shaxsiy xulosa ekani) bilan bogʻliq.
Muhaddislar atamasida “mutobeʼ” soʻzining lugʻaviy va istilohiy maʼnosi nima
Lugʻaviy maʼnosi: “Izidan ergashdi”, “muvofiq boʻldi”.
Istilohiy maʼnosi: Roviyning boshqa bir roviyga uning shayxida yoki ulardan yuqoridagi kishiga, ayni sahobiydan naql qilingan hadisda sherik boʻlishidir.
“Sualot” (savollar) turkumidagi kitoblarning oʻziga xosligi nimada va ularga kimlarning asarlari misol boʻladi?
Bu kitoblarda muallif roviylar haqida oʻz ustoziga bergan savollarni va ustozining shu boʻyicha bergan javoblarini jamlagan boʻladi. Misol uchun: Imom Termiziyning Imom Buxoriyga, Abu Dovudning Imom Ahmadga bergan savollari.
Jumhur ulamolar nazdida adolatli kishi qanday taʼriflanadi (arabcha matnini oʻzbekcha tarjimasi bilan keltiring?
Tarjimasi: "musulmon, balogʻatga yetgan, oqil, fisq sabablari va muruvvatni botil qiluvchi (illatlar)dan salomat boʻlgan (inson)"dir.
Adolatning 5 ta shartini sanab oʻting va "taqvo" shartining maʼnosini tushuntiring.
Adolatning 5 ta sharti:
Roviyning musulmon boʻlishi.
Roviyning balogʻatga yetgan boʻlishi.
Aqli raso boʻlishi.
Taqvodor boʻlishi.
Muruvvatli boʻlishi.
Taqvo maʼnosi: Taqvo kishining katta gunohlardan oʻzini tiyishi va kichik gunohlarda bardavom boʻlmasligini anglatadi. Kichik gunohlarda bardavom boʻlish ham fosiqlik hisoblanadi.
Agar roviy bir hadisni rivoyat qilib, ushbu rivoyat taqozo qilgan ishning aksini qilsa yoki unga zid fatvo bersa, bu holat uning rivoyatiga putur yetkazadimi?
Yoʻq, muhaddislar ushbu holat roviy rivoyatining sahihligiga yoki isnod zanjiridagi kishilarning ishonchliligiga putur yetkazmasligini taʼkidlashgan. Xatib Bagʻdodiyga koʻra, bu holat uning oʻz shayxini jarh qilganini anglatmaydi, chunki bunga bir qancha sabablar boʻlishi mumkin.
Iroqning Kufa va Basra shaharlarida hadis ilmi rivojlanishiga asosiy sabab nima edi va matnda u yerga koʻchib borgan qaysi sahobiylar zikr qilingan?
Asosiy sabab — koʻplab sahobiylarning u yerga koʻchib borishidir. Zikr qilingan sahobiylar: Abdulloh ibn Masʼud, Ali ibn Abu Tolib va Abu Muso Ashʼariy.
Muhaddislar “tafarrud” va “gʻarib” atamalarini qanday farqlaydilar?
Tafarrud: Hadisning isnodiga tegishli boʻlib, faqat bir roviy tomonidan rivoyat qilinishiga aytiladi.
Gʻarib: Hadisning matniga tegishli boʻlib, uning matniga muvofiq boshqa rivoyatning mavjud emasligiga aytiladi.
Zabtning ikki qismi ("ضبط الصدر" va "ضبط الكتابة") nimalarni anglatadi va ulardan qaysi biri yoddan aytib beruvchi kishi uchun shart qilinadi?
$ضبط الصدر$ (Zabt as-sadr): Roviylarning xotirasi kuchli ekanini ifodalab, eshitgan rivoyatni xohlagan vaqtda aynan ayta olish malakasini anglatadi.
ضبط الكتابة (Zabt al-kitoba): Roviylarning eshitgan narsasini xatolarsiz, ziyoda yoki nuqsonlarsiz qayd qilishi hamda saqlay olish malakasini anglatadi.
Shart qilinadigani: ضبط الصدر (zabt as-sadr) rivoyatni yoddan aytib beruvchi kishi uchun shart qilinadi.
Roviyning zabtini aniqlashda muhaddislar tomonidan qoʻllanilgan, uning rivoyatlarini tekshirishga oid kamida ikkita usulni ayting.
Uning rivoyatlari zabti kuchliligi bilan mashhur boʻlgan kishilarning rivoyatlariga muvofiq ekani tekshiriladi.
Roviyning yodaki rivoyatlarini uning kitobi bilan qiyoslash.
Roviyning zabtini baholashda imtihon qilib koʻrish (Masalan, Imom Buxoriyning Bagʻdodda imtihon qilinishi).
Ayni bir roviy toʻgʻrisida ham jarh, ham taʼdil hukmlari mavjud boʻlib, har ikki hukm tarafdorlari boʻlgan muhaddislarning soni teng boʻlsa, qaysi hukm qabul qilinadi va nima uchun?
Jarh va taʼdil hukmlari tarafdorlari soni teng boʻlsa, jarh qabul qilinadi. Chunki, jarh hukmini bergan muhaddis roviyning zohiran ishonchli koʻringani holda, botinda ayb-nuqson sohibi ekanini, yaʼni boshqa ulamolarga maʼlum boʻlmagan maʼlumotni bilishini bildiradi.
Bir muhaddisning o‘zi bir roviy haqida ikki xil zid hukm bergan bo‘lsa, masala qanday hal qilinadi?
Avval ikki hukm jamlanadi (masalan, jarh birgina rivoyatga tegishli bo‘lishi mumkin); imkoni bo‘lmasa, sababi ko‘rsatilgan ishonchlirog‘i tanlanadi.
"Munkar" atamasini qo‘llashda Ahmad ibn Hanbalning boshqa muhaddislardan farqi nimada?
Keyingi muhaddislar uni zaif roviyning kuchli roviyga zid rivoyatiga ishlatsa, Ahmad ibn Hanbal uni fard (yolg‘iz) rivoyat sohibiga nisbatan ishlatgan
Bidʼatchi kishining rivoyatlari qanday ikki holatda qabul qilinadi yoki qabul qilinmaydi?
Qabul qilinmaydi: Agar bidʼat insonni dindan chiqishiga sabab boʻlsa.
Qabul qilinadi: Agar bidʼat roviyni musulmonlikdan chiqarmaydigan boʻlsa hamda u bid'atga boshqalarni daʼvat qilmasa.
Hadislarni yodlamasdan, faqat kitobga yozib boradigan ishonchli kishining rivoyatlari qabul qilinishi masalasida muhaddislar qanday ixtilof qilishgan (Imom Molikning fikrini misol qiling)?
Muhaddislar bu masalada ixtilof qilishgan.
Bir guruh (jumladan, Imom Molik): Bunday kishining rivoyatlari qabul qilinmasligini taʼkidlashgan. Imom Molik: "Yoʻq, olinmaydi. Men tunda uning kitobiga qoʻshib qoʻyilishidan qoʻrqaman," – degan.
Ikkinchi guruh: Bularning rivoyatlarini qabul qilishgan. Hofiz ibn Hajarga koʻra, adolatli roviy hadisni yozish bilan cheklanib, yodlamagan boʻlsa-da, uning rivoyatlari ishonchli hisoblanaveradi.
Jarh va taʼdil hukmining oʻzaro ziddiyatli boʻlishiga taʼsir qiluvchi, muhaddislarning metodiga oid kamida ikkita omilni sanab bering.
Muhaddislarning roviyga nisbatan berilgan nuqsonlarni baholashdagi shaxsiy ijtihodi.
Hukm muallifi hisoblangan muhaddisning jarh va taʼdilga doir metodi. (Masalan, Shuʼba ibn Hajjoj kabi qattiqqoʻl muhaddislar bitta-ikkita xato uchun ham roviyni zaif deb baholashi mumkin).
Jarh va taʼdil qoidalari borasidagi ixtiloflar (masalan, bir kishining taʼdili kifoyami, kabi).
Muhaddislarning jarh va taʼdil atama va iboralarini qoʻllashga oid farqli metodlari (masalan, "munkar" atamasining turli maʼnoda ishlatilishi).
Nima uchun Abu Hanifa va Imom Molik kabi ulamolar haqidagi jarh hukmlari e’tiborga olinmaydi?
Chunki ular ishonchliligi bilan tanilgan kishilardir va bunday mashhur kishilar haqidagi jarh qabul qilinmaydi.
Shayx o‘zidan hadis rivoyat qilgan kishiga nisbatan "uni eslay olmayapman" desa, rivoyat hukmi qanday bo‘ladi?
Agar shayx faqat ikkilansa, rivoyat qabul qilinadi
Sahobalar misolida, Imom Zahabiyning "adolat" va "zabt"ga oid taʼkidini tushuntiring. Shuningdek, Umar ibn Xattobning Abu Muso al-Ashʼariyga nisbatan talabi nima uchun uning adolatiga eʼtiroz sifatida baholanmasligi keltirilgan?
Imom Zahabiyning taʼkidi: Sahobiylarning barchasi adolatli hisoblansa-da, ular "adolat" va "zabt"da bir-birlaridan farqlanishini taʼkidlagan. Ya'ni, ularning ishonchliligi (adolat) so'roq ostida emas, lekin hadisni eslab qolishdagi kuchliligi (zabt) farqli bo'lishi mumkin.
Umar ibn Xattobning talabi: Umar ibn Xattobning Abu Muso al-Ashʼariyga izn soʻrash hadisi toʻgʻrisida boshqa bir sahobaning guvohligini talab qilishi, Abu Muso al-Ashʼariyning adolatiga nisbatan bildirilgan eʼtiroz sifatida baholanmaydi. Bu shunchaki Umar (r.a.)ning hadisni qabul qilishda zabtdan yoki rivoyatning to'g'riligidan ishonch hosil qilishni istashi bilan bogʻliq.
Roviyning adolatini aniqlash yoʻllaridan biri boʻlgan "kishining hadis talabi bilan mashgʻul boʻlishi" masalasi haqida Ibn Abdulbar qanday fikr bildirgan va unga nisbatan Ibn Saloh hamda Umar ibn Ruslon kabi muhaddislar nima uchun eʼtiroz bildirishgan?
Ibn Abdulbarning fikri: U "يحمل هذا العلم من كل خلف..." ("Ushbu ilmni har bir avlodning adolatli kishilari tashiydi...") hadisiga muvofiq, hadis ilmini koʻtarib yuruvchi, u bilan mashgʻul boʻlgan kishi u toʻgʻrisidagi jarh maʼlum boʻlmaguncha, adolatli deb hisoblanishini qayd qilgan.
Eʼtiroz sabablari:
Ibn Saloh: Ushbu qarashni muhaddisning masalada kengchilik qilgani va bu qabul qilinmasligini aytgan (Saxoviy ham qoʻllab-quvvatlagan). Ya'ni, faqat ilm talabi bilan shug'ullanish adolatga dalil bo'la olmaydi.
Umar ibn Ruslon: Mazkur hadisning sahih emasligini (zaif ekanini) taʼkidlagan.
Hofiz Iroqiy: Hadisning boshqa isnod yoʻllarida (ليحمل shaklida) buyruq-istak maylida keltirilganiga diqqat qaratib, uni tavsiya maʼnosini anglatishini bildirgan.
Jarh qilgan muhaddislar soni taʼdil qilganlardan kam boʻlgan holatda, jumhur muhaddislarga koʻra, jarh hukmi qabul qilinishi uchun qoʻyilgan eng muhim uchta shartni sanab bering.
Jarh hukmining qabul qilinishi uchun qoʻyilgan muhim shartlar (bu yerda jarh va taʼdil qiluvchilar soni teng boʻlmasa-da, jarhning qabul boʻlishi uchun muhim omillar so'ralgan):
Jarhning sabablari bayon etilgan boʻlishi. (Sabablari bayon etilmagan jarh hukmi – mubham jarh – qabul qilinmaydi).
Sabablarning bartaraf etilgani bayon qilinmagan boʻlishi. (Agar roviy jarh sabab boʻlgan illatdan tavba qilgan boʻlsa, jarh hukmi eʼtiborga olinmaydi).
Sabablarning moʻtabar yoʻl (aniq dalillar) bilan inkor etilmagan boʻlishi. (Masalan, bir roviyning oʻldirilgani aytilsa-yu, boshqa muhaddis uni tirik holda koʻrganini qayd etishi).
Imom Molik nima uchun faqat kitobga qarab rivoyat qiladigan ishonchli kishidan hadis olishni rad etgan?
Chunki u tunda kitobga begona narsalar qo‘shib qo‘yilishidan (soxtalashtirilishidan) xavfsiragan.
Mubham (sababi aytilmagan) jarh qachon qabul qilinmaydi?
Ta’dil qiluvchilar soni ko‘p bo‘lganda, jarhning sababi bayon etilishi shart