1-mavzu. Kiber huquqning asoslari
Kibermakon tushunchasiga O‘zbekiston qonunchiligida qanday ta’rif berilgan?
O‘zbekiston qonunchiligida kibermakon — bu internet va axborot tizimlari orqali shakllangan virtual muhit bo‘lib, unda axborot almashinuvi amalga oshiriladigan raqamli makon sifatida ta’riflanadi.
Bu tushuncha “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonunda ishlatiladi.
Raqamli suverenitet tushunchasi nimani anglatadi?
Raqamli suverenitet — bu davlatning o‘z raqamli makonida (internet, ma’lumotlar, platformalar, infratuzilma) mustaqil siyosat yuritish va nazorat qilish huquqidir.
O‘zbekiston qonunchiligida shaxsga doir ma’lumotlarni lokalizatsiya qilish talabi nimani anglatadi?
O‘zbekiston fuqarolarining shaxsiy ma’lumotlari O‘zbekiston hududida joylashgan serverlarda saqlanishi shart.
Axborot resurslari erkin foydalanish darajasiga ko‘ra qanday toifalarga bo‘linadi?
Axborot resurslari hamma erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan va erkin foydalanilishi cheklab qo‘yilgan axborot resurslariga bo‘linadi.
Milliy axborot tizimi tarkibiga nimalar kiradi?
Davlat organlari axborot tizimlari, tarmoq va hududiy tizimlar hamda yuridik va jismoniy shaxslar axborot tizimlari.
Kiber huquq predmeti doirasiga qaysi ijtimoiy munosabatlar kiradi?
Kiber huquq quyidagi munosabatlarni qamrab oladi:
internetdan foydalanish
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
elektron tijorat
kiberjinoyatlar
davlat axborot tizimlari
sun’iy intellekt va algoritmik boshqaruv
kiberxavfsizlik
Kiber vestfalizatsiya deganda nima tushuniladi?
Virtual makonga o'z chegaralarini chizish degan manoni anglatadi kiber vestfalizatsiya tushunchasi CHikago universiteti professori Jek Goldsmit hamda Kolumbiya universiteti professori Tim vuning "Internetni kim boshqaradi asarida" takidlab o'tilgan.(Kiber huquqi [Abduhakimov I. 2025 qo'llanma kitobi 44-bet])
Ochiq kodli (open source) dasturiy ta’minot raqamli suverenitetni qanday mustahkamlaydi?
chet elga bog‘liqlikni kamaytiradi
xavfsizlikni oshiradi
milliy dasturchilar rivojlanadi
Qanday axborot resurslari erkin foydalanilishi cheklangan hisoblanadi?
Davlat sirlari, maxfiy axborot yoki mulkdor tomonidan foydalanilishi cheklangan axborotni o‘z ichiga olgan resurslar cheklangan hisoblanadi.
Milliy axborot tizimi qanday mablag‘lar hisobidan yaratiladi?
Davlat budjeti va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan.
Texnik tartibga solishning an’anaviy huquqiy tartibga solishdan farqi nimada?
An’anaviy tartibda:
qonun yoziladi
keyin ijro qilinadi
Texnik tartibda esa:
tizimning o‘zi cheklaydi
huquqbuzarlikka imkon bermaydi
“Ma’lumotlar suvereniteti” (data sovereignty) tushunchasi nimani bildiradi?
Ma’lumotlar qaysi davlat hududida saqlansa, o‘sha davlat qonunlariga bo‘ysunishini anglatadi.
Raqamli suverenitetni haddan tashqari kuchaytirish qanday xavflarga olib kelishi mumkin?
internet erkinligining cheklanishi
senzura kuchayishi
xalqaro izolyatsiya
innovatsiya pasayishi
Axborotdan hosila axborot yaratishda qanday talab mavjud?
Axborot manbai albatta havola etilishi shart.
Qaysi texnika vositalari majburiy sertifikatlashtiriladi?
Davlat sirlari yoki maxfiy axborot bilan ishlaydigan axborot tizimlarining texnika vositalari va muhofaza vositalari.
Lourens Lessigning “Kod – bu qonun” nazariyasining mazmuni nimadan iborat?
Lessingning fikricha, kibermakonda inson xulq-atvorini faqat qonun emas, balki texnologik kod ham boshqaradi.
Masalan:
saytga kirishni parol cheklaydi
platforma qoidalari erkinlikni belgilaydi
algoritm kimni bloklashni hal qiladi
Demak, kod — tartibga soluvchi kuch.
“Splinternet” nazariyasi nimani ifodalaydi?
Internetning yagona global makon bo‘lishdan chiqib, davlatlar bo‘yicha bo‘linib ketishini anglatadi.
Elektron raqamli imzo (ERI) qanday huquqiy funksiyalarni bajaradi?
shaxsni tasdiqlaydi
hujjat haqiqiyligini kafolatlaydi
yuridik kuch beradi
Shaxs o‘zi haqidagi ma’lumotlarga nisbatan qanday huquqlarga ega?
U mazkur ma’lumotlardan erkin foydalanish va ularning to‘g‘riligi hamda to‘liqligini ta’minlash uchun aniqlik kiritish huquqiga ega.
Axborot tizimlari o‘rtasida tarmoqlararo bog‘lanish qanday amalga oshiriladi?
Mulkdorlar o‘rtasidagi shartnoma asosida va maxsus vakolatli organ belgilagan tartibda.
Frank Isterbrukning “Ot huquqi” (Law of the Horse) tanqidining mohiyati nimada?
Isterbruk kiber huquqni alohida soha qilishga qarshi bo‘lgan.
U aytgan: “Ot huquqi degan soha bo‘lmaganidek, internet huquqi ham bo‘lmasligi kerak”.
Ya’ni u internetdagi muammolarni mavjud huquq tarmoqlari (fuqarolik, jinoyat) orqali hal qilish mumkin deb hisoblagan
Raqamli suverenitetni huquqiy tabiatini tahlil qilganda u 3 ta qatlamdan iborat murakkab konstruksiya ekanligi takidlanadi siz manashu qatlamlarni birma bir sanab izohlab bering?
qatlamlar uchta yani: jismoniy , mantiqiy , kontent
jismoniy qatlamdagi suverenitet - bu davlat hududidagi telekomunikatsiya tarmoqlari , serverlar , optik tolali kabellar va ma'lumotlarni qayta ishlash markazlari ustidan yuisdiksiyani anglatadi.
Mantiqiy qatlamdagi suverenitet ancha murakkab bo'lib , u dastur taminot, algoritmlar ,shriftlash standartlari va internet protokollari ustidan nazoratni nazarda tutadi.Agar davlat o'z boshqaruv tizimida to'liq xorijiy dasturiy taminotdan foydalansa , mantiqiy suverenitetga ega emas , chunki "o'chirish tugmasi" yoki yashirin eshiklar orqali tizim tashqarida boshqarilishi mumkun.
kontent qatlam davlatning axborot oqimini tartibga solish , noqonuniy ma'umotlarni tarqalishining oldini olish va milliy axborot makonini mafkuraviy hamda psixologik hujumlardan himoya qilish huquqini ifodalaydi.
“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonun MAI obyektlari egalariga qanday majburiyatlar yuklaydi?
MAI egasi:
xavfsizlik choralarini ko‘rishi
audit o‘tkazishi
kiberhujumlar haqida xabar berishi
davlat talablariga rioya qilishi shart.
Veb-sayt egasi qanday axborotni joylashtirishga yo‘l qo'yilmaydi?
Konstitutsiyaviy tuzumni zo‘rlik bilan o‘zgartirishga da’vat, terrorizm, ekstremizm, davlat sirlarini oshkor etish, adovat qo‘zg‘ash, pornografiya, giyohvandlik targ‘iboti va boshqa noqonuniy axborotlarni tarqatishga yo‘l qo‘ymasligi shart.
Davlat sirlari mavjud tizimlarni muhofaza qilish tartibini kim belgilaydi?
Vazirlar Mahkamasi.