Talab va taklif
Narx va talab miqdori o'rtasidagi teskari bog'liqlikni ifodalovchi qonun nima deb ataladi?
Talab qonuni
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar (masalan, bino ijarasi) nima deb ataladi?
O'zgarmas Xarajatlar
Sotuvchilar soni juda ko'p, mahsulotlar bir xil (standart) va bozorga kirish to'siqlari mavjud bo'lmagan bozor turi qanday ataladi?
Sof (mukammal) raqobatli bozor.
Agar narx 5% ga oshganda, talab hajmi ham aynan 5% ga kamaysa, bu qanday elastiklik deb ataladi?
Birlik elastiklik (E = 1).
(Paradoks): Nima uchun olmos hayot uchun zarur bo'lmasa-da juda qimmat, suv esa hayot uchun juda zarur bo'lsa-da juda arzon?
Chekli foydalilik (Marginal Utility) tufayli. Suv ko'p bo'lgani uchun uning oxirgi tomchisining foydaliligi past, olmos kam bo'lgani uchun uning chekli foydaliligi juda yuqori.
Bozorda talab hajmi taklif hajmidan oshib ketganda qanday holat yuzaga keladi?
Defitsit (taqchillik)
Umumiy xarajatlarning (TC) ishlab chiqarilgan mahsulot miqdoriga (Q) nisbati qaysi ko'rsatkichni beradi?
O‘rtacha xarajatlar
Bozorda faqat bitta sotuvchi mavjud bo'lib, u narx ustidan to'liq nazoratga ega bo'lgan holat qanday nomlanadi?
Sof monopoliya.
Narx o'zgarganda talab hajmi deyarli o'zgarmaydigan tovarlar (masalan, tuz yoki hayotiy zarur dorilar) qanday elastiklikka ega?
Noelastik talab (E < 1).
(Fakt yoki Mif): "Agar hamma tovarlarning narxi va iste'molchining daromadi bir vaqtda 2 baravar oshsa, iste'molchining real ahvoli o'zgarmaydi". Bu rostmi yoki yolg'on?
Rost. Bu iqtisodiyotda "Nol darajali bir jinsli talab funksiyasi" deyiladi (Byudjet chizig'i o'zgarmaydi).
Agar tovarning narxi o'zgarmasdan, iste'molchilarning daromadi oshsa, talab chizig'i qaysi tomonga siljiydi?
O'ngga (yuqoriga).
Mahsulot ishlab chiqarishni yana bir birlikka oshirish natijasida yuzaga keladigan qo'shimcha xarajat nima deb ataladi?
Chekli xarajatlar
Bir necha yirik firma (odatda 3 tadan 10 tagacha) hukmronlik qiladigan va ular o'rtasida o'zaro bog'liqlik yuqori bo'lgan bozor turi qaysi?
Oligopoliya.
Daromad bo'yicha elastiklik manfiy (E < 0) bo'lsa, bu qanday turdagi tovar?
Past sifatli tovar (Inferior good) — daromad oshganda iste'moli kamayadigan tovarlar.
(Kutilmagan savol): Tasavvur qiling, siz bitta chiptaga 100 ming so'm to'lab konsertga kirdingiz. Yarim soatdan keyin konsert sizga umuman yoqmayotganini tushundingiz. Iqtisodiy nuqtai nazardan, chiqib ketishingiz kerakmi yoki pulingizga "achinib" oxirigacha o'tirishingiz kerakmi?
Chiqib ketish kerak. To'langan 100 ming so'm — bu "Qaytarib bo'lmas xarajatlar" (Sunk Costs). Qaror qabul qilishda ularni hisobga olish xato hisoblanadi.
"Giffen tovari" nima?
Narxi oshganda unga bo'lgan talab ham oshadigan, past sifatli zaruriy tovar (masalan, ocharchilik paytida non yoki kartoshka).
Agar o'zgarmas xarajatlar 500, o'zgaruvchan xarajatlar 1500 bo'lsa va 100 dona mahsulot ishlab chiqarilgan bo'lsa, o'rtacha jami xarajat (ATC) qanchaga teng?
20
((500+1500) / 100 = 20).
Mahsulotlar differensiallashgan (har xil brendlar, lekin bir-birini almashtiradi) bo'lgan, ko'plab sotuvchilarga ega bo'lgan bozor turi (masalan, kiyim-kechak yoki restoranlar bozori)?
Monopolistik raqobat.
Agar tovarning narxi oshganda, sotuvchining ushbu tovarni sotishdan oladigan jami tushumi (Total Revenue) ham oshsa, bu tovarning narx bo‘yicha elastikligi qanday bo‘ladi?"
Noelastik (E < 1).
Masalan: benzin yoki non narxi oshsa ham odamlar deyarli voz kechishmaydi, natijada tushum ko'payadi).
(Brendlar jangi): Nima uchun Apple kompaniyasi iPhone narxini juda baland qilib belgilasa ham, odamlar uni sotib olishda davom etadi? (Elastiklik nuqtai nazaridan tushuntiring).
Brendga sodiqlik tufayli iPhone'ga bo'lgan talab noelastik. Shuningdek, u "Veblen tovari" (prestij uchun olinadigan tovar) xususiyatiga ega.
Muvozanat nuqtasidan yuqorida belgilangan maksimal narx (Price Ceiling) bozorda odatda nimaga olib keladi?
Surunkali defitsitga va "qora bozor" shakllanishiga.
Ijobiy masshtab samarasi" (Economies of scale) nima va u uzoq muddatli o'rtacha xarajatlar (LATC) grafigida qanday aks etadi?
Ishlab chiqarish hajmi oshishi bilan o'rtacha xarajatlarning pasayishi; grafikda uzoq muddatli o'rtacha xarajatlar egri chizig'ining pastga tushuvchi qismi.
"Tabiiy monopoliya" nima va unga bitta aniq misol keltiring?
Ishlab chiqarish hajmi oshgan sari o'rtacha xarajatlar shunchalik pasayadiki, bozorda bir nechta firma emas, bitta firmaning faoliyat ko'rsatishi jamiyat uchun arzonroqqa tushadigan holat (Misol: Temir yo'llari, suv ta'minoti yoki elektr tarmoqlari)
Grafik savoli: Mutlaqo elastik talab (Perfectly elastic) chizig'i grafikda qanday ko'rinishda bo'ladi?
Gorizontal to'g'ri chiziq ko'rinishida.
(Super savol): Tasavvur qiling, bitta orolda faqat ikkita odam yashaydi. Birinchisi faqat baliq tutadi, ikkinchisi faqat banan teradi. Agar ular ayirboshlashni (barter) to'xtatsalar, ularning umumiy foydaliligi (utility) qanday o'zgaradi?
Kamayadi. Chunki savdo (ayirboshlash) har doim ixtiyoriy bo'lsa, ikkala tomonga ham qo'shimcha naf keltiradi (Pareto samaradorligi).