P
Çfarë janë ndryshimet e gjalla fonetike në gjuhë dhe si dallohen ato nga ligjet historike fonetike?
Ndryshimet e gjalla janë procese fonetike aktive që veprojnë në gjuhën e sotme (në të folurën e përditshme ose dialekte). Ndryshe nga ligjet historike (që kanë vepruar në të shkuarën dhe kanë lënë gjurmë të fiksuara në sistem), ndryshimet e gjalla mund të vërehen drejtpërdrejt në artikulim.
Dallimi mes asimilimit të plotë dhe të pjesshëm:
Te asimilimi i plotë, tingulli shndërrohet plotësisht në tingullin tjetër (njësohet); te ai i pjesshëm, merr vetëm një tipar (p.sh. zëshmërinë ose vendin e artikulimit).
Dallimi mes metatezës së kontaktit dhe asaj në distancë:
Në kontakt tingujt fqinjë ndërrojnë vendet menjëherë me njëri-tjetrin (ab ba); në distancë tingujt kapërcejnë një tingull tjetër ndërmjetës.
Çfarë është afereza?
Rënia e një tingulli ose rrokjeje në krye të fjalës (p.sh. atëherë, Evropë).
Nga "marr" në "mora", a kemi ndryshim të gjallë apo historik?
Është ndryshim historik (apofoni / ndërrim temash gramatikore historike), i ngulitur tashmë në morfologjinë e gjuhës.
Dallimi thelbësor ndërmjet ndryshimeve pozicionale dhe atyre kombinatore:
Ndryshimet pozicionale shkaktohen nga pozicioni i tingullit në fjalë (p.sh. në fillim, në fund, në rrokje të patheksuar), ndërsa ndryshimet kombinatore kushtëzohen nga ndikimi i ndërsjellë i tingujve fqinjë (bashkëtingëllore me bashkëtingëllore ose me zanore).
Çfarë është disimilimi (diferencimi)?
Është procesi i kundërt i asimilimit: dy tinguj të njëjtë ose shumë të ngjashëm diferencohen duke u bërë të ndryshëm, me qëllim që të lehtësohet shqiptimi (p.sh. ndryshimi i njërës dridhëse r-r në r-l ose anasjelltas).
Çfarë është proteza dhe ku shfaqet?
Është shtimi i një tingulli (zakonisht zanore) në fillim të fjalës për të lehtësuar shqiptimin e grupeve të vështira bashkëtingëllore (p.sh. shkollë në të folme krahinore).
Çfarë është sinkopa?
Rënia e një zanoreje (ose bashkëtingëlloreje) të patheksuar në brendësi të fjalës (p.sh. lëpushë , zemëra).
Shqiptimi i "nuk di" si "nuk ti" ose "nug di": çfarë dukurie është?
Asimilim fonetik regresiv sipas zëshmërisë.
Si ndikon theksi i fjalës në dukuritë fonetike pozicionale?
Rrokjet e patheksuara janë artikulatorisht më të dobëta, prandaj zanoret e tyre priren të reduktohen, të dobësohen ose të bien krejtësisht (si në aferezë, sinkopë apo apokopë).
Pse ndodh disimilimi nga pikëpamja fiziologjike?
Për të shmangur vështirësinë motorike të përsëritjes së menjëhershme të lëvizjes së njëjtë artikulatore (lodhjen muskulore të aparatit fonator).
Çfarë është epenteza?
Çfarë është apokopa?
Rënia e një tingulli ose rrokjeje në fund të fjalës
Si e shmang gjuha takimin e dy zanoreve (hiatusin)?
Nëpërmjet elizionit (rënies së njërës zanore) ose futjes së një bashkëtingëlloreje ndërmjetëse kalimtare (zakonisht -j- ose -v-).
Çfarë është asimilimi fonetik?
Është njësimi ose afrimi i vetive artikulatore të dy tingujve të ndryshëm kur gjenden pranë njëri-tjetrit.
Çfarë është metateza?
Është ndërrimi i vendit të dy tingujve (zakonisht një bashkëtingëllore dhe një zanore, ose dy bashkëtingëllore) brenda fjalës.
Çfarë është epiteza?
Është shtimi i një tingulli të paetimologjik në fund të fjalës (p.sh. shtimi i një -t apo -ë në fund të disa fjalëve të huazuara ose dialektore).
Çfarë është elizioni dhe si ndodh?
Është rënia e një zanoreje fundore para një fjale tjetër që fillon me zanore, për të shmangur hiatusin
Cilat bashkëtingëllore janë më të prirura ndaj metatezës në shqip?
Tingujt e lëngët dhe hundorë (r, l, n, m), sepse kanë rezonancë të lartë dhe lëvizshmëri të madhe artikulatore.
Dallimi mes asimilimit progresiv dhe regresiv:
Te asimilimi regresiv, tingulli pasardhës ndikon mbi të përparshmin (p.sh. shfletim $\rightarrow$ zhfletim); te ai progresiv, tingulli i përparmë përcakton natyrën e pasardhësit.
Shembull tipik i metatezës në gjuhën shqipe:
Format popullore dialektore si lugë, bark, ose fshat.
Çfarë kanë të përbashkët proteza, epenteza dhe epiteza?
Të tria janë dukuri të shtimit të tingujve me qëllim përshtatjen ndaj strukturës rrokore dhe lehtësimin e artikulimit.
Dallimi kryesor mes apokopës dhe elizionit:
Apokopa ndodh pavarësisht nga tingulli që pason, ndërsa elizioni kushtëzohet rreptësisht nga takimi me zanoren nismëtare të fjalës vijuese (shmangia e përplasjes zanore-zanore).
Cilat nga këto dukuri vërehen më shpesh gjatë përshtatjes së huazimeve të huaja në shqip?
Proteza (para grupeve sk-, sp-), epenteza (për të zbërthyer bashkëtingëlloret e ngjeshura) dhe asimilimi i zëshmërisë.