Iqtisodiyot nazariyasi
Iqtisodiyot nazariyasi nima?
Iqtisodiyot nazariyasi — bu jamiyatdagi cheklangan resurslardan foydalanib, insonlarning cheksiz ehtiyojlarini qondirish yo‘llarini o‘rganuvchi fan.
U ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste’mol jarayonlarini tahlil qiladi.
Davlat moliyasi nima?
Davlat moliyasi — bu davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini bajarish uchun mablag‘larni shakllantirish, taqsimlash va foydalanish bilan bog‘liq moliyaviy munosabatlar tizimidir.
Ya’ni u davlat byudjeti, soliqlar, davlat qarzi va byudjetdan tashqari fondlarni o‘z ichiga oladi.
Soliq nima?
Soliq — bu davlat tomonidan jismoniy va yuridik shaxslardan majburiy, qaytarilmaydigan va bepul tarzda undiriladigan to‘lovdir.
U davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai hisoblanadi.
Makroiqtisodiyot nima?
Makroiqtisodiyot — bu butun milliy iqtisodiyotning umumiy holatini o‘rganuvchi fan bo‘lib, u ishlab chiqarish hajmi, ishsizlik, inflyatsiya, milliy daromad va iqtisodiy o‘sish kabi ko‘rsatkichlarni tahlil qiladi.
Ya’ni u butun mamlakat miqyosidagi iqtisodiy jarayonlarni o‘rganadi.
Bir oyda 30 kun bor. Ba’zida 31 kun bo‘ladi. Qaysi oylarda 28 kun bor?
Barcha oylarda 28 kun bor (fevralda faqat 28 ta bo‘ladi, lekin har bir oyda kamida 28 kun mavjud).
Asosiy iqtisodiy muammo nimada?
Asosiy iqtisodiy muammo — cheklangan resurslar va cheksiz ehtiyojlar o‘rtasidagi nomutanosiblikdir.
Ya’ni jamiyat barcha istaklarni qondira olmaydi, shuning uchun resurslarni oqilona taqsimlash zarur.
Davlat byudjeti nima?
Davlat byudjeti — bu davlatning daromadlari va xarajatlari rejasini aks ettiruvchi moliyaviy hujjatdir.
U mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash, mudofaa, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi sohalarni moliyalashtirish uchun xizmat qiladi.
Soliqlarning asosiy funksiyalari qanday?
Soliqlarning 3 ta asosiy funksiyasi mavjud:
Fiskal funksiya — byudjetni daromad bilan ta’minlaydi.
Tartibga soluvchi funksiya — iqtisodiyotni rivojlantirish yoki cheklashga ta’sir ko‘rsatadi.
Nazorat (kontrol) funksiyasi — davlatga soliq to‘lovchilar faoliyatini nazorat qilish imkonini beradi.
YAIM (yalpi ichki mahsulot) nima?
YAIM — bu mamlakat hududida ma’lum davr ichida (odatda 1 yil) ishlab chiqarilgan barcha so‘nggi tovar va xizmatlarning bozor qiymatidir.
YAIM iqtisodiy o‘sishni o‘lchashning eng muhim ko‘rsatkichidir.
Agar 5ta mashina 5ta buyumni 5 daqiqada ishlab chiqarsa, 100ta mashina 100ta buyumni necha daqiqada ishlab chiqaradi?
5 daqiqa.
Har bir mashina 5 daqiqada 1ta buyum ishlab chiqaradi, shuning uchun 100ta mashina 100ta buyumni ham 5 daqiqada ishlab chiqaradi.
Iqtisodiy tizimlar qanday turlarga bo‘linadi?
Iqtisodiy tizimlar 4 turga bo‘linadi:
An’anaviy iqtisodiyot — urf-odat va an’analarga asoslangan.
Buyruqbozlik (markazlashgan) iqtisodiyot — davlat barcha qarorlarni qabul qiladi.
Bozor iqtisodiyoti — ishlab chiqarish va narxlar bozor orqali belgilanadi.
Aralash iqtisodiyot — davlat va bozor mexanizmlarining uyg‘unlashgan shakli.
Davlat byudjeti daromadlari nimalardan shakllanadi?
Davlat byudjeti daromadlari quyidagilardan tashkil topadi:
Soliqlar (asosiy manba);
Bojxona to‘lovlari;
Davlat mulkidan olinadigan daromadlar;
Jarimalar va yig‘imlar;
Davlat qarzlari va grantlar.
Soliqlar qanday turlarga bo‘linadi?
Soliqlar turli mezonlarga ko‘ra quyidagicha bo‘linadi:
Undirish manbaiga ko‘ra: bevosita va bilvosita soliqlar;
Byudjet darajasiga ko‘ra: respublika va mahalliy soliqlar;
To‘lovchi turiga ko‘ra: jismoniy va yuridik shaxslar soliqlari.
Inflyatsiya nima?
Inflyatsiya — bu tovar va xizmatlar narxlarining umumiy darajasining oshishi natijasida pulning xarid qobiliyatining pasayishidir.
Inflyatsiya turlari:
Mo‘tadil inflyatsiya;
Tezlashgan inflyatsiya;
Giperinflyatsiya.
Bir qishloqda 3 ta aka-uka bor: Ali, Vali va G‘ani.
Ali — Validan katta, G‘ani esa Alidan kichik. Kim o‘rtanchasi?
Ali o‘rtanchasi.
(Ali Validan katta, demak Vali eng kichik; G‘ani Alidan kichik, demak G‘ani ham kichik, Ali o‘rtada turadi.)
Bozor iqtisodiyotining asosiy unsurlari nimalardan iborat?
Bozor iqtisodiyotining asosiy unsurlari:
Xususiy mulk;
Raqobat;
Erkin narx shakllanishi;
Talab va taklif;
Erkin tadbirkorlik faoliyati.
Fiskal siyosat nima?
Fiskal siyosat — bu davlatning soliqlar va byudjet xarajatlari orqali iqtisodiyotni tartibga solish siyosatidir.
U ikki xil bo‘ladi:
Ekspansiv fiskal siyosat — iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish uchun xarajatlarni oshirish;
Restriktiv fiskal siyosat — inflyatsiyani kamaytirish uchun xarajatlarni qisqartirish.
Bevosita va bilvosita soliqlarning farqi nimada?
Bevosita soliqlar — to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromad yoki mulkka solinadi (masalan: daromad solig‘i, yer solig‘i, mol-mulk solig‘i).
Bilvosita soliqlar — tovar va xizmat narxiga qo‘shiladi (masalan: QQS — qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i).
Iqtisodiy o‘sish nima?
Iqtisodiy o‘sish — bu mamlakatda YAIM yoki milliy daromad hajmining ortib borishidir.
U ishlab chiqarish hajmining, texnologiyalar rivojining va aholi farovonligining oshishini bildiradi.
Sizda 3 litrli va 5 litrli idish bor. Aynan 4 litr suvni qanday o‘lchaysiz?
5 litrli idishni to‘ldirasiz.
2️⃣ Undan 3 litrini kichik idishga quyasiz → katta idishda 2 litr qoladi.
3️⃣ Kichik idishni bo‘shatasiz.
4️⃣ Katta idishdagi 2 litrni kichikka quyasiz.
5️⃣ Katta idishni yana to‘ldirasiz va kichik idishni to‘ldirguncha quyasiz (ya’ni 1 litr tushadi).
👉 Katta idishda 4 litr qoladi.
Talab qonuni nimani anglatadi?
Talab qonuni — tovar narxi oshganda unga bo‘lgan talab kamayadi, narx pasayganda esa talab ortadi.
Bu narx bilan talab o‘rtasida teskari bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi.
Davlat qarzi nima va uning turlari qanday?
Davlat qarzi — bu davlatning ichki yoki tashqi manbalardan olgan moliyaviy majburiyatlaridir.
U ikki turga bo‘linadi:
Ichki davlat qarzi — mamlakat ichkarisidan olingan qarzlar.
Tashqi davlat qarzi — boshqa davlatlar yoki xalqaro tashkilotlardan olingan qarzlar.
Soliq siyosati nima?
Soliq siyosati — bu davlatning iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlariga erishish uchun soliqlarni belgilash, yig‘ish va tartibga solish bo‘yicha olib boradigan siyosatidir.
U davlatning iqtisodiyotni boshqarishdagi eng muhim vositalaridan biridir.
Ishsizlik darajasi nima?
Ishsizlik darajasi — bu mamlakatda mehnatga layoqatli aholining necha foizi ish bilan ta’minlanmaganligini ko‘rsatuvchi iqtisodiy ko‘rsatkichdir.
Agar 2ta qalam 2 so‘m bo‘lsa, 10ta qalam necha so‘m bo‘ladi?
1ta qalam = 1 so‘m (2÷2).
Shuning uchun 10ta qalam = 10 so‘m.