Shartnoma va konvensiyalar
Zamonaviy xalqaro fuqaro aviatsiyasining "Konstitutsiyasi" hisoblangan va 1944-yilda imzolangan hujjat.
Chikago konvensiyasi.
O'zbekistonda Havo kodeksi qachon qabqilingai qilingan
1993-yil
Bonus xohlaysilami?
Choq 100$
Agar yo‘lovchi samolyot bortida tug‘ilsa, uning fuqaroligi qanday aniqlanadi?
"Qon huquqi" (ota-onasining fuqaroligi) yoki "Tuproq huquqi" (samolyot ro‘yxatga olingan davlat yoki o‘sha paytda uchib o‘tilayotgan davlat hududi).
Tom Xenks ishtirokidagi "Terminal" filmi real voqeaga asoslangan. Unda Viktor Navorski ismli shaxsning davlatida to‘ntarish bo‘ladi va uning pasporti haqiqiy emas deb topiladi. Natijada u JFK aeroportining xalqaro tranzit zonasida qolib ketadi.
Savol: Huquqiy nuqtai nazardan, nima uchun u aeroportdan tashqariga (shaharga) chiqa olmas edi, lekin ortiga ham qaytib keta olmasdi?
Chunki u davlatsiz shaxs (stateless) maqomiga tushib qolgan: vizasi yo‘qolgan (shaharga kirish taqiqlangan) va o‘z davlati tan olinmagani uchun ortga deportatsiya qilish imkonsiz edi.
Aviatashuvchining yo‘lovchi va yuk oldidagi moddiy javobgarligini tartibga soluvchi eng birinchi (1929-y.) xalqaro hujjat.
Varshava konvensiyasi.
Xalqaro huquqda davlatning suvereniteti tepaga qarab cheksiz davom etadimi yoki ma'lum bir chegarasi bormi?
Chegarasi bor, odatda 100 km balandlikda (Karman chizig‘i) havo hududi tugab, kosmos boshlanadi.
Dunyoda bitta davlat bor, uning hududi ustidan uchib o‘tayotgan har qanday samolyot "erkin parvoz" (Open Skies) huquqiga ega emas, chunki bu davlat ICAOga a'zo emas (yoki u yerdagi havo hududi umuman boshqa rejimda).
Savol: Bu qaysi davlat?
Vatikan
Nima uchun xalqaro qoidalarga ko‘ra, birinchi va ikkinchi uchuvchiga parvoz paytida bir xil ovqat yeyish taqiqlanadi?
Ikkala uchuvchi ham bir vaqtda ovqatdan zaxarlanishining oldini olish uchun (xavfsizlik standarti).
Joriy yilda Kolumbusdan Orizonaga uchayotgan samolyot qushlar bilan to'qnashib dvigatellarida yong'in payo bo'lgan bo'lsada, kapitan samolyotni qurbonlarsiz qo'ndirishga muvaffaq bo'ldi. Ushbu ma'lumotga duch kelgan savol muallifi 2017-yilda namoyish etilgan filmni esga oldi. Film nomida qaysi gidronimni ko'rish mumkin?
Gudzon
Izoh: 2009-yilning 15-yanvarida sodir bo'lgan aviahalokatga ham qushlar galasi bilan to'qnashuv sabab samolyot dvigatellerida sodir bo'lgan yong'in sabab bo'lgan. O'xshashlikni qarangki o'sha voqeada ham birorta yo'lovchi va ekipaj a'zosi jabr ko'rmagan.
Samalyot bortida ishlaydiganlar kimlar
Yozishga erindim
BONUS
Ochiq dengiz (neytral suvlar) ustidagi havo bo‘shlig‘i huquqiy maqomiga ko‘ra qanday hudud hisoblanadi?
Xalqaro hudud (hech kimning suverenitetiga kirmaydi).
ICAO (Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti) qarorgohi qaysi shaharda joylashgan?
Monreal (Kanada)
Samolyot halokatidan keyin topilgan "Qora quti" aslida qaysi rangda bo‘ladi?
Yorqin to‘q sariq (Orange) — qidiruvda oson topilishi uchun.
Japan Airlines aviakompaniyasi samolyoti yolovchilarining Tokio aeroportida benuqson evakuatsiya qilinishi butun dunyoni hayratda qoldirdi. Aviatsiya mutahassislari va ekipaj azolarining BBC nashriga aytishicha, evakuatsiya muvaffaqiyati ekipajning mukammal tayyorgarligi va yo`lovchilarning namunali xulq-atvori bilan bogliq. Yolovchilar korsatmalarga amal qilgan holda yonayotgan samolyotning avariya chiqish eshiklariga IKSlarsiz shoshilishgan. Savol. IKSni yozib bering.
Qo'l yuklari
Dunyoda birinchi marta havo qaroqchiligiga qarshi "ekstraditsiya qil yoki jazolash uchun topshir" (aut dedere aut judicare) prinsipi qaysi hujjatda qat'iy belgilangan?
Gaaga konvensiyasi (1970).
Xalqaro huquqqa ko‘ra, har bir davlat o‘z hududidagi osmonda mutloq hokim. Biroq, bir davlatning suveren osmonida boshqa bir davlatga tegishli "suveren hudud" uchib yurishi mumkin. Ushbu uchar "hudud" ichida mahalliy politsiya ham, mahalliy qonunlar ham o‘z kuchini yo‘qotadi.
Qaysi holatda samolyot begona davlat osmonida bo‘lsa-da, yuridik jihatdan o‘z davlatining "ko‘chma hududi" (elchixona kabi) hisoblanadi?
Davlat rahbari samolyoti (yoki Harbiy samolyotlar)
2017-yilda ushbu aviakompaniya o'z tarixidagi eng og'ir yuridik va iqtisodiy krizisga duch keldi. Uning atrofidagi barcha qo'shni davlatlar o'z havo hududlarini ushbu kompaniya uchun butunlay yopib qo'ydi (blokada). Natijada, kompaniya samolyotlari Yevropaga uchish uchun xaritada ulkan aylanma yo'l chizishga, Eron osmonidan o'tish uchun esa har bir reys uchun katta miqdorda qo'shimcha haq to'lashga majbur bo'ldi.
Ko'pchilik ekspertlar kompaniyani bankrot bo'lishini bashorat qilishgan edi. Biroq, kompaniya nafaqat omon qoldi, balki o'sha yili dunyoning "Eng yaxshi aviakompaniyasi" unvonini qo'lga kiritib, barchani hayratda qoldirdi. Bugungi kunda ushbu kompaniya dunyoning eng nufuzli futbol klublaridan biri va FIFA Jahon chempionatining bosh homiysi hisoblanadi
Qatar Airways
Nima uchun xalqaro qoidalarga ko‘ra, samolyot oynalari doim yumaloq shaklda bo‘lishi shart? (Chota bonus hidi kelyapti)
BONUS
Galstuk bormi?
Bonus
Xalqaro huquq ko‘pincha fojialardan so‘ng o‘zgaradi. 1983-yilda SSSR havo hududiga adashib kirib qolgan Janubiy Koreya yo‘lovchi samolyoti urib tushiriladi (269 qurbon). Shundan so‘ng Chikago konvensiyasiga yangi modda qo‘shildi. U davlatlarga o‘z chegarasini himoya qilish huquqini bersa-da, bir shartni qat’iy qo‘ydi: "Fuqaro havo kemasiga nisbatan har qanday holatda ham qurol qo‘llash taqiqlanadi".
Savol: Chikago konvensiyasiga kiritilgan ushbu mashhur o‘zgartirish (modda) qanday nomlanadi?
3-bis moddasi
Xalqaro havo huquqi va aviatsiya navigatsiyasida bir g‘alati holat bor: Samolyot soat 12:00 da havoga ko‘tarilib, 10 soat parvoz qilishi mumkin, lekin u manzilga yetib kelganida soat hali ham 12:00 (yoki undan ham ertaroq) bo‘lishi mumkin. Bu navigatsiya qoidasi aviakompaniyalarga reyslarni rejalashtirishda katta huquqiy va texnik muammolar tug‘diradi.
Bu qanday hodisa va buning yuridik nomi qanday?
Xalqaro sana o‘zgarish chizig‘i (International Date Line).
Ushbu aviakompaniya 20 yildan ortiq vaqt davomida "Dunyoning eng yaxshi servisi" reytingida 1-o‘rinni hech kimga bermay keladi. Ularning qat’iy qoidasiga ko‘ra, styuardessalar kiyadigan milliy libos (Sarong Kebaya) shunday tikilganki, agar samolyot suvga qo‘nsa yoki favqulodda holat yuz bersa, styuardessa libosining old qismini osongina yirtib, suzishga moslashtira oladi.
Mantiqiy savol: Qaysi aviakompaniya o‘z xizmatchilarini "Jannat farishtalari" deb ataydi va jahon aviatsiyasida servis standartini belgilab beradi?
Singapore Airlines.
Birinchi Jahon urushi davrida havo kuchlaridan unchalik faol qoʻllanilmagan, biroq okoplar orasida tezkor xabar almashish maqsadida ULARdan foydalanishgan. ULAR ishtirokidagi musobaqa 3 yo‘nalishda o‘tkaziladi: eng uzoq masofa, eng uzoq parvoz va aerobatika. Savol: ULARning nima ekanligini ikki so‘zda yozib bering
Qog'oz samalyotlar
Dunyodagi eng yirik aviakompaniyalar (masalan, Lufthansa yoki KLM) har yili o‘z samolyotlarida minglab "yo‘lovchilar"ni tashiydilar, lekin ular uchun na chipta rasmiylashtiriladi, na ovqat beriladi. Aviatsiya huquqida ushbu "yo‘lovchilar" uchun maxsus "Jimjitlik kodeksi" mavjud.
Agar parvoz vaqtida bortda shunday "yo‘lovchi" borligi aniqlansa, ekipajga u haqida boshqa yo‘lovchilarga ma’lum qilish qat’iyan taqiqlanadi. Buning o‘rniga styuardessalar o‘zaro maxfiy yoki "Geronimo" kabi kodli so‘zlarni ishlatishadi.
Mantiqiy savol: Samolyot bortida doimiy ravishda mavjud bo‘lgan, lekin hech kim ko‘rishni istamaydigan ushbu "yo‘lovchilar" aslida kimlar?
Vafot etgan insonlar (Jasadlar).