ისტორია
2009 წელს აშშ-ში ჩამოყალიბდა ახალი კონსერვატიული პოლიტიკური მოძრაობა, რომლის სახელიც პირდაპირ უკავშირდება მე-18 საუკუნის მოვლენას. მეორე მხრივ, ერთ-ერთ ცნობილ ინგლისურ ზღაპარში, დროის გაჩერების გამო, პერსონაჟები დასჯილები არიან და იძულებულნი არიან, მუდმივად იყვნენ ჩართულნი „იქსში“. 1773 წელს ინგლისური კოლონიების მცხოვრებთა მიერ პროტესტის ნიშნად მოწყობილი „იქსი“ კი ამერიკის რევოლუციის ერთ-ერთი მთავარი კატალიზატორი გახდა. დაასახელეთ იქსი ორი სიტყვით.
ჩაის სმა
კომენტარი: ლუის კეროლის ზღაპარში „ალისა საოცრებათა ქვეყანაში“ ქუდბედი და მარტის კურდღელი მუდმივად ჩაის სვამენ (Mad Tea-Party), რადგან მათთვის დრო საღამოს 6 საათზე გაჩერდა. 1773 წელს მომხდარი მოვლენა ისტორიაში შევიდა, როგორც „ბოსტონის ჩაის სმა“ (Boston Tea Party). სწორედ ამ ისტორიული მოვლენის ინსპირაციით დაერქვა 2009 წელს აშშ-ში შექმნილ პოლიტიკურ მოძრაობას „ჩაის სმის მოძრაობა“ (Tea Party movement). ეს სამი სრულიად განსხვავებული თემა სწორედ „ჩაის სმით“ უკავშირდება ერთმანეთს.
ფრიდრიხ შილერის ერთ-ერთ კლასიკურ პიესაში, მთავარ გმირს უმძიმესი გამოცდის ჩაბარება უწევს - მან საკუთარი ოსტატობა უნდა დაამტკიცოს და ვაჟის თავზე დადებულ „იქსს“ შორი მანძილიდან ისარი მოარტყას.
ძმები გრიმების ცნობილ ზღაპარში, სწორედ შუაზე გაჭრილი „იქსის“ წითელი ნაწილის ჩაკბეჩა ხდება მთავარი გმირის დროებითი სიკვდილის მიზეზი.
2005 წელს გამოცემული, თანამედროვეობის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული თინეიჯერული ფენტეზი-რომანის პირველი წიგნის გარეკანზე კი სწორედ „იქსია“ გამოსახული, როგორც აკრძალული ცდუნების სიმბოლო.
დაასახელეთ იქსი.
ვაშლი
კომენტარი: შილერის პიესაში „ვილჰელმ ტელი“ მთავარი გმირი შვილის თავზე დადებულ ვაშლს ესვრის ისარს. ძმები გრიმების „ფიფქიაში“ დედინაცვალი ფიფქიას მოწამლულ ვაშლს აჭმევს (რომლის ერთი ნახევარი მოწამლული იყო). სტეფანი მეიერის რომან „ბინდის“ ცნობილ გარეკანზე კი ხელებში მოქცეული წითელი ვაშლია გამოსახული.
მე-16 საუკუნეში დაარსდა ერთ-ერთი კათოლიკური რელიგიური ორდენი, რომლის ბერებიც ატარებდნენ სპეციფიკური, მოყავისფრო-მოწითალო შეფერილობისა და დიდი წვეტიანი კაპიუშონის მქონე სამოსს.
მოგვიანებით, მეცნიერებმა ამ ბერების საპატივცემულოდ დაარქვეს სახელი სამხრეთ ამერიკაში აღმოჩენილ, პატარა და ძალიან მოხერხებული მაიმუნების ერთ-ერთ სახეობას, რომელთა ბეწვის შეფერილობაც ზუსტად იმეორებდა ამ სამოსის ფერებს.
დღესდღეობით კი, მთელ მსოფლიოში ყოველდღიურად მილიონობით ადამიანი მოიხმარს „იქსს“. მან ეს სახელწოდება სწორედ ამ ბერებისგან მიიღო, რადგან მისი კლასიკური ვიზუალი — მუქი სითხისა და ათქვეფილი რძის ნაზავი — ზუსტად იღებდა მათი ტრადიციული სამოსის ფერს.
დაასახელეთ იქსი.
კაპუჩინო
კომენტარი: კათოლიკური ორდენის ბერებს ეწოდებოდათ კაპუცინები (Capuchin), მათი დიდი კაპიუშონის (cappuccio) გამო. სწორედ მათ საპატივცემულოდ ჰქვია სახელი „კაპუცინ მაიმუნსაც“. ხოლო ყავისა და რძის ცნობილმა ნაზავმა — კაპუჩინომ თავისი სახელი იმიტომ მიიღო, რომ მისი ფერი ზუსტად კაპუცინი ბერების სამოსის შეფერილობას იმეორებდა.
მე-20 საუკუნის მიწურულის ამ საკულტო ფილმის ვიზუალურ დიზაინერს ევალებოდა ეკრანზე მოძრავი, ცნობილი მწვანე ციფრული „წვიმის“ ეფექტის შექმნა, რისთვისაც მან სრულიად შემთხვევით გამოიყენა თავისი იაპონელი ცოლის კულინარიული წიგნიდან დასკანერებული სუშის რეცეპტები. ფილმის სიუჟეტში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სცენა ეფუძნება ფილოსოფიურ არჩევანს ორ (წითელ და ლურჯ) აბს შორის, საიდანაც ერთი მწარე რეალობას გვიჩვენებს, ხოლო მეორე — ტკბილ ილუზიაში გვტოვებს. ხოლო მთავარი პერსონაჟის ინგლისურენოვანი ფსევდონიმი შედგება ზუსტად იმავე სამი ასოსგან, რისგანაც ინგლისური სიტყვა „რჩეული“ (The ONE), რაც თავიდანვე ლოგიკურად მიანიშნებს მის მთავარ მისიაზე.
დაასახელეთ ეს ფილმი.
„მატრიცა“ (The Matrix)
კომენტარი:
ფილმ „მატრიცას“ (1999) ცნობილი მწვანე კოდი დიზაინერმა საიმონ უაითლიმ იაპონური სუშის წიგნის სიმბოლოებისგან შექმნა. მორფეუსის მიერ ნეოსთვის შეთავაზებული წითელი და ლურჯი აბები კინოისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სიმბოლოა. ხოლო მთავარი გმირის სახელი NEO წარმოადგენს ანაგრამას სიტყვისა ONE („რჩეული“).
თუ ბერძნულ მითოლოგიაში ოსტატი ქსოველი ქალი არახნე ღმერთებმა რვაფეხა მწერად გადააქციეს, რას ნიშნავს „არახნოფობია“?
ობობების შიში.
კომენტარი: მითის თანახმად, ათენამ არახნე ობობად გადააქცია, საიდანაც მოდის ამ არსებების ბერძნული სახელიც.
ერთ-ერთი ასტრონომიული მოვლენის დროს, კოსმოსურ სხეულზე კარგად ჩანს მანათობელი შრე, რომელსაც მეცნიერებმა „იქსი“ უწოდეს. მეორე მხრივ, ისტორიის მანძილზე არაერთი დიდი იმპერია დანგრეულა, შეთქმულება მომხდარა და ომი დაწყებულა სწორედ „იქსის“ ხელში ჩასაგდებად. თუმცა, დღესდღეობით მისი მფლობელი შეიძლება გახდეს ნებისმიერი რიგითი ადამიანი ისე, რომ არანაირი ბრძოლა არ დასჭირდეს - ამისათვის, ხშირ შემთხვევაში, მხოლოდ სტომატოლოგთან ვიზიტიც საკმარისია. დაასახელეთ იქსი ერთი სიტყვით.
გვირგვინი
დანტე ალიგიერის „ღვთაებრივ კომედიაში“, კერძოდ კი „სალხინებელში“ მოგზაურობისას, გარდაცვლილთა სულები გაოცებულნი ჩურჩულებენ და სწორედ „იქსის“ საშუალებით ხვდებიან, რომ ავტორი ჯერ კიდევ ცოცხალია და მატერიალურ სამყაროს ეკუთვნის.
ჰანს კრისტიან ანდერსენის ერთ-ერთ ცნობილ, ფილოსოფიურ და საკმაოდ ბნელ ზღაპარში, „იქსი“ შორდება თავის პატრონს, თანდათან დამოუკიდებელ, გავლენიან ფიგურად იქცევა და საბოლოოდ თავადვე უღებს ბოლოს ყოფილ მფლობელს.
ჯეიმს მეთიუ ბარის საბავშვო კლასიკაში კი, მთავარ გმირს „იქსი“ შემთხვევით სხვის სახლში, დარლინგების ოთახში რჩება, რის გამოც მოგვიანებით გოგონა (ვენდი) იძულებული ხდება, ის მას ფეხზე ნემსითა და ძაფით მიაკეროს.
ჩრდილი
კომენტარი: დანტეს ხორციელი სხეული, უსხეულო სულებისგან განსხვავებით, მიწაზე ჩრდილს აგდებს, რითაც სულები ხვდებიან, რომ ის ცოცხალია. ანდერსენის ცნობილ ზღაპარს პირდაპირ ჰქვია „ჩრდილი“. ხოლო ჯეიმს ბარის ნაწარმოებში პიტერ პენი კარგავს თავის ჩრდილს, რომელსაც ვენდი ძაფით აკერებს.
ბერძნულ მითოლოგიაში, ცეცხლის ღმერთმა ჰეფესტომ ქალღმერთ აფროდიტეს აჩუქა ჯადოსნური ოქროს ქამარი, რომელსაც ეწოდებოდა „იქსი“, რადგან მას პატრონისთვის საოცარი მიმზიდველობისა და ეჭვიანობის აღძვრის უნარი ჰქონდა.
არქიტექტურასა და მშენებლობაში „იქსი“ ეწოდება სპეციალურ დამჭერ მექანიზმს ან ხრახნს, რომელიც ორ სხვადასხვა დეტალს მჭიდროდ აერთებს და უზრუნველყოფს კონსტრუქციის სიმტკიცეს.
ხოლო კულინარიაში, განსაკუთრებით კი იტალიურ და ხმელთაშუაზღვისპირულ სამზარეულოში, „იქსი“ არის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული სოუსი/სანელებელი, რომელსაც მწვანე ბაზილიკისგან, ნივრისგან, ფინიკის კაკლისგან (პინიოლი), ზეითუნის ზეთისა და პარმეზანისგან ამზადებენ (მისი სახელიც იტალიური ზმნიდან „დაჭყლეტა/დაპრესვა“ მოდის).
პესტო (Pesto)
კომენტარი: სოუსი არის პესტო (Pesto). იტალიურად pestare ნიშნავს დანაყას/დაჭყლეტას (სანყინში მომზადებას). მითოლოგიასა და არქიტექტურულ ტერმინებშიც (Pestle / Pesto) სწორედ ეს ძირი ფიგურირებს.
შავ-თეთრი კინემატოგრაფის ეპოქაში, გადაღებებისას ხელოვნური წითელი სისხლი კამერის ობიექტივში ხშირად ზედმეტად ღია და არარეალისტური ჩანდა. ამ პრობლემის გადასაჭრელად, კინოისტორიაში ალბათ ყველაზე ცნობილი „იქსის სცენის“ გადაღებისას, რეჟისორმა სისხლის იმიტაციისთვის უჩვეულო ინგრედიენტი - შოკოლადის სიროფი გამოიყენა, რადგან ის მონოქრომულ ფირზე იდეალური სიმკვრივითა და მუქი ტონალობით ირეკლებოდა. ამავე 45-წამიანი სცენის ხმოვანი ეფექტისთვის ხმის რეჟისორები დანას მწიფე ნესვში ასობდნენ, ხოლო თავად ფილმის მთავარი გმირის მძიმე ფსიქიკური აშლილობა დაკავშირებული იყო მის გარდაცვლილ დედასთან, რომლის როლსაც ის ფარულად ირგებდა თავის იზოლირებულ მოტელში.
დაასახელეთ ეს ფილმი.
„ფსიქო“ (Psycho - ალფრედ ჰიჩკოკი)
კომენტარი:
ალფრედ ჰიჩკოკის „ფსიქოში“ (1960) შხაპის ცნობილ სცენაში Hershey's-ის შოკოლადის სიროფი გამოიყენეს, რადგან შავ-თეთრ ფირზე ის სისხლზე ბევრად რეალისტურად ჩანდა. დანის დარტყმის ხმა მწიფე ნესვზე დანის ჭრით ჩაწერეს. ხოლო ნორმან ბეიტსის პერსონაჟი საკუთარი მოტელის სტუმრებს თავისი გარდაცვლილი დედის ფორმაში გადაცმული ესხმოდა თავს.
რისი შიშია „ბიბლიოფობია“
წიგნების.
1946 წლის ზაფხულში, წყნარ ოკეანეში მდებარე ერთ-ერთ კუნძულზე შეერთებულმა შტატებმა მასშტაბური სამხედრო-ბირთვული ცდები ჩაატარა. ზუსტად ოთხი დღის შემდეგ, პარიზში, ფრანგმა ინჟინერმა ლუი რეარმა საზოგადოებას წარუდგინა თავისი ახალი ქმნილება. პრეზენტაციაზე მან განაცხადა, რომ მის პროდუქტს მოდის სამყაროში ნამდვილი „აფეთქების“ ეფექტი ექნებოდა და სახელიც სწორედ აღნიშნული კუნძულის პატივსაცემად დაარქვა. საინტერესოა, რომ დღეს მილიონობით ბავშვისთვის კარგადაა ცნობილი ამ კუნძულის „ფსკერი“, რადგან იქ ერთი მეტად ოპტიმისტი პერსონაჟი ცხოვრობს. დაასახელეთ ამ კუნძულის (ატოლის) სახელი.
ბიკინი
კომენტარი: 1946 წელს აშშ-მ ბირთვული ცდები ჩაატარა მარჯნის კუნძულზე (ატოლზე), რომელსაც ბიკინი ჰქვია. ფრანგმა ინჟინერმა ლუი რეარმა თავის ახალ, ღია საცურაო კოსტიუმს „ბიკინი“ უწოდა, რადგან თვლიდა, რომ მას ბირთვული ბომბივით „ასაფეთქებელი“ ეფექტი ექნებოდა. რაც შეეხება ბავშვებსა და ოპტიმისტ პერსონაჟს — ცნობილი ანიმაციის გმირი, სპანჯბობი (ღრუბელი ბობი), სწორედ „ბიკინის ფსკერზე“ (Bikini Bottom) ცხოვრობს.
შუა საუკუნეებში, ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი რელიგიური შენობის (სამლოცველოს) შიდა წესდება მკაცრად კრძალავდა ღვთისმსახურებისას ნებისმიერი მუსიკალური ინსტრუმენტის გამოყენებას. ამის გამო შეიქმნა შესრულების სპეციფიკური სტილი, რომლის სახელწოდებაც იტალიურიდან სიტყვასიტყვით ითარგმნება, როგორც „ამ სამლოცველოს სტილში / წესით“.
დღესდღეობით ეს ტერმინი გასცდა რელიგიურ სივრცეს. მეტიც, თანამედროვეობაში ამ სტილის მიმდევრები ხშირად დრამისა თუ ბასის ჟღერადობასაც კი პირდაპირ ადამიანის ვოკალური აპარატით ანაცვლებენ ხოლმე.
დაასახელეთ ეს მუსიკალური ტერმინი.
ა კაპელა (A cappella)
კომენტარი: რომში, სიქსტეს კაპელაში (Capella) აკრძალული იყო ინსტრუმენტების გამოყენება და გუნდი მხოლოდ ხმით მღეროდა. სწორედ აქედან გაჩნდა ტერმინი "A cappella", რაც ნიშნავს „კაპელას (სამლოცველოს) სტილში“. დღეს ეს ტერმინი ნებისმიერ ვოკალურ შესრულებას აღნიშნავს, რომელსაც მუსიკალური ინსტრუმენტები არ ახლავს თან.
ძველბერძნულ მითოლოგიაში „იქსი“ ეწოდებოდა ქვესკნელის ყველაზე ბნელ და შემაძრწუნებელ უფსკრულს, სადაც ზევსმა დამარცხებული ტიტანები საუკუნო ტანჯვისთვის გამოკეტა. შუა საუკუნეების ევროპაში კი ამავე სიტყვის ოდნავ სახეცვლილი ფორმით მოიხსენიებდნენ აზიელ მეომარ-ნომადებს, რომლებზეც გავრცელებული იყო ლეგენდა, თითქოს ისინი ხორცს უმად, ცხენის უნაგირის ქვეშ რბილად დაბეჟვის შემდეგ მიირთმევდნენ. დღესდღეობით კულინარიაში „იქსი“ წარმოადგენს მსოფლიოში ცნობილ კერძს, რომელიც სწორედ ამ ლეგენდის პატივსაცემად უმი, წვრილად დაკეპილი საქონლის ხორცისა და კვერცხის გულისგან მზადდება.
დაასახელეთ იქსი (მიიღება როგორც კერძის, ისე მითოლოგიური უფსკრულის დასახელება).
პასუხი:
ტარტარი / ტარტაროსი (Steak Tartare / Tartarus)
კომენტარი:
ბერძნულ მითოლოგიაში ქვესკნელის უფსკრულს ტარტაროსი (Tartarus) ეწოდებოდა. შუა საუკუნეების ევროპელები ცენტრალურ აზიელ ნომადებს (თათრებს) ლათინური სიტყვა „ტარტაროსის“ გავლენით ტარტარებს ეძახდნენ და სჯეროდათ, რომ ისინი უმ ხორცს უნაგირქვეშ ინახავდნენ. სწორედ აქედან გაჩნდა უმი, დაკეპილი ხორცის ცნობილი კერძის დასახელება — სტეიკ ტარტარი (Steak Tartare).
მუსიკალურ აკუსტიკაში, როდესაც ორწუთიან კლასიკურ ფრანგულ შანსონს — სადაც მომღერალი აცხადებს, რომ წარსულიდან „არაფერს ნანობს“ — მათემატიკურად შეანელებ და რამდენჯერმე გაწელავ, მიიღებ იმ მქუხარე, დაბალხმოვან აკორდებს, რომლებიც ამ ფილმის მთავარ მუსიკალურ თემას ქმნის. ირონიულია, რომ ამავე სურათში მთავარი პერსონაჟის ტრაგიკული მეუღლის როლს ასრულებს მსახიობი, რომელმაც ოსკარი სწორედ ამ ფრანგი მომღერლის განსახიერებისთვის მიიღო. ფილმის სიუჟეტში ეს მუსიკალური კომპოზიცია პერსონაჟებისთვის ემსახურება ტაიმერსა და „გამოფხიზლების“ სიგნალს იმ სივრცეებში, სადაც გრავიტაციასა და ფიზიკის კანონებს განსაზღვრავს არა უშუალოდ ის გარემო, სადაც იმყოფები, არამედ იერარქიულად ზედა დონეზე მიმდინარე მოვლენები.
დაასახელეთ ფილმი
„დასაწყისი“ (Inception - რეჟისორი კრისტოფერ ნოლანი)
კომენტარი:
კომპოზიტორმა ჰანს ციმერმა ედით პიაფის სიმღერა „Non, je ne regrette rien“ (არაფერს ვნანობ) მათემატიკურად გაწელა და მისგან შექმნა ფილმის ცნობილი მძიმე, მქუხარე ხმოვანი ეფექტი. ედით პიაფის როლის შემსრულებელი ოსკაროსანი მსახიობი მარიონ კოტიარი ამ ფილმში კობთან (ლეონარდო დიკაპრიო) მებრძოლი გარდაცვლილი ცოლის, მალის როლს თამაშობს. სიმღერა ფილმში „სიზმრის შრეებიდან“ გამოსაღვიძებელი სიგნალია (Kick), სადაც სიზმრის ფიზიკა ზედა შრის მოძრაობაზეა დამოკიდებული
რას ნიშნავს „ქრონოფობია“?
დროის შიშს. ან დროის სვლის/მიმდინარეობის შიშს
1997 წელს ახალი უნივერსალური ტექნოლოგიური სტანდარტის შემუშავებისას, ინჟინერმა ჯიმ კარდაჩმა პროექტის სახელწოდების შთაგონება მიიღო ისტორიული წიგნიდან. მან ჩათვალა, რომ რადგან ეს ახალი ტექნოლოგია მიზნად ისახავდა სხვადასხვა მოწყობილობებისა და პროტოკოლების „გაერთიანებას“, მას ზუსტად იმ მე-10 საუკუნის მეფის ზედმეტსახელი უნდა რქმეოდა, რომელმაც ისტორიაში პირველად გააერთიანა დაქსაქსული სკანდინავიური ტომები (დანია და ნორვეგია) ერთ სამეფოდ. აღსანიშნავია, რომ ამ ტექნოლოგიის დღეს ყველასათვის კარგად ცნობილი ლოგო არ არის უბრალო გეომეტრიული ფიგურა - ის ამ ისტორიული მეფის სახელისა და ზედმეტსახელის ინიციალების აღმნიშვნელი ორი უძველესი რუნული სიმბოლოს ერთობლიობაა. ხოლო თუ ამ ზედმეტსახელს ქართულად (ან ნებისმიერ სხვა ენაზე) პირდაპირ ვთარგმნით, შესაძლოა ვიფიქროთ, რომ ამ მონარქს საკმაოდ უცნაური სამედიცინო პრობლემა ჰქონდა.
ბლუთუზი / Bluetooth (მეფე ჰარალდ ლურჯკბილა / Harald Bluetooth)
კომენტარი: დანიისა და ნორვეგიის გამაერთიანებელ მეფეს ჰარალდს მეტსახელად „ლურჯკბილას“ (Bluetooth) ეძახდნენ (სავარაუდოდ, მუქი ფერის, გაფუჭებული კბილის გამო). იმის გამო, რომ მეფემ სკანდინავია გააერთიანა, ინჟინრებმა ეს სახელი დაარქვეს ტექნოლოგიას, რომელმაც კომპიუტერები და მობილური მოწყობილობები გააერთიანა. ლოგო კი წარმოადგენს სკანდინავიური რუნების — ᚼ (H - ჰარალდ) და ᛒ (B - ბლუთუზ) შეერთებას.
1994 წელს, ქალაქში მიმდინარე ზამთრის ოლიმპიადის გახსნის დღეს, ეროვნული გალერეიდან მოიპარეს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნახატი. მძარცველებმა კედელზე მხოლოდ სარკასტული ბარათი დატოვეს წარწერით: „მადლობა ცუდი დაცვისთვის“.
წლების შემდეგ, ასტროფიზიკოსებმა დაადგინეს, რომ ამ ტილოზე გამოსახული არაბუნებრივი, სისხლისფერი ცა მხოლოდ ავტორის ექსპრესიონისტული ფანტაზია არ არის. ის სავარაუდოდ ასახავს 1883 წელს ვულკან კრაკატაუს ამოფრქვევით გამოწვეულ ატმოსფერულ ეფექტს, რომელმაც ევროპის ცა მართლაც ასე შეფერა.
თუმცა, ამ შედევრთან დაკავშირებით დამთვალიერებელში ერთი ფართოდ გავრცელებული ვიზუალური ილუზია არსებობს. თითქმის ყველას ჰგონია, რომ სათაურში გამოტანილ მძაფრ ქმედებას სწორედ წინა პლანზე მდგომი, დეფორმირებული ფიგურა ასრულებს. სინამდვილეში კი, თუკი მის ჟესტიკულაციას დავაკვირდებით, მივხვდებით, რომ ეს პერსონაჟი მოვლენის წყარო კი არა, მისი მსხვერპლია — ის ინსტინქტურად ცდილობს თავი დაიცვას იმ ფენომენისგან, რომელიც, ავტორის პირად ჩანაწერებს თუ დავესესხებით, „უსასრულოდ განმსჭვალავდა ბუნებას“.
„კივილი“ (ედვარდ მუნკი)
კომენტარი: ედვარდ მუნკის „კივილი“ (რომლის ორიგინალური სათაურიც იყო „ბუნების კივილი“) 1994 წელს ოსლოს გალერეიდან მოიპარეს. ფონზე არსებული წითელი ცა კრაკატაუს ვულკანის ამოფრქვევითაა შთაგონებული. რაც მთავარია, ადამიანების უმეტესობას ჰგონია, რომ ტილოზე გამოსახული ფიგურა თავად ყვირის, თუმცა სინამდვილეში ის ყურებზე ხელებს იფარებს, რათა ბუნებისგან წამოსული შემაძრწუნებელი კივილი არ გაიგონოს.
ფრანგი კომპოზიტორის, კამილ სენ-სანსის მუსიკალური პიესა „გედი“ საფუძვლად დაედო მე-20 საუკუნის დასაწყისის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ხელოვანის საკულტო, ჰაეროვან ნომერს, რომელმაც მას მსოფლიო აღიარება მოუტანა. ამ ხელოვანის მსოფლიო ტურნეს დროს შექმნილმა კულინარიულმა ნაწარმოებმა იდეალურად ასახა მისი სცენური კოსტიუმის — თეთრი, ფრიალა ქვედაბოლოს (ტუტუს) სიმსუბუქე. დღესდღეობით, ხრაშუნა ბეზესგან (მერენგისგან), ათქვეფილი ნაღებისა და ახალი ხილისგან მომზადებული ეს ცნობილი დესერტი ორ მეზობელ ოკეანეთურ სახელმწიფოს შორის მუდმივი კულინარიული დავის საგანია, თუ რომელ მათგანში შეიქმნა ის პირველად.
დაასახელეთ ეს დესერტი (მიიღება როგორც დესერტის, ისე იმ ხელოვანის სახელი, ვის პატივსაცემადაც დაერქვა).
პავლლოვა / ანა პავლლოვა (Pavlova)
კომენტარი:
კამილ სენ-სანსის „გედის“ მუსიკაზე შეიქმნა ლეგენდარული რუსი პრიმა-ბალერინას, ანა პავლლოვას საკულტო ცეკვა „მომაკვდავი გედი“. 1920-იან წლებში, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში ბალერინას ტურნეს დროს, მის პატივსაცემად შეიქმნა დესერტი „პავლლოვა“, რომლის თეთრი ბეზეც ბალერინას საბალეტო კოსტიუმს (ტუტუს) ასახავდა. ავსტრალია და ახალი ზელანდია დღემდე ეცილებიან ერთმანეთს ამ დესერტის ავტორობაში.
გერმანელი ფილოსოფოსის, არტურ შოპენჰაუერის ცნობილი მეტაფორა იმის შესახებ, თუ როგორ ცდილობენ არსებები ზამთრის სიცივეში ერთმანეთთან გათბობას, თუმცა გადამეტებული სიახლოვისას საკუთარი სხეულის ეკლებით ერთმანეთს ტკივილს აყენებენ, ამ ანიმეში ადამიანებს შორის გაუცხოებისა და ემოციური ბარიერების მთავარ ფსიქოლოგიურ ინდიკატორად გვევლინება. სიუჟეტში ეს აბსტრაქტული ფსიქოლოგიური საზღვარი — რომელიც თითოეულ ადამიანს ინდივიდუალურ იდენტობას ინარჩუნებს — გარდაიქმნება რეალურ, ფიზიკურ დამცავ ველად, რომლის გაჭრაც მხოლოდ ნერვულ დონეზე სინქრონიზებულ, ნახევრად ბიოლოგიურ გოლიათებს ძალუძთ. ამ სამყაროს საიდუმლო ორგანიზაციის მოქმედება ეყრდნობა არქეოლოგიურად აღმოჩენილ უძველეს იუდეურ-ქრისტიანულ ხელნაწერებს, ხოლო მათი საბოლოო მიზანი კაცობრიობის ყველა ცალკეული სულის ერთიან, პირველქმნილ თხევად მდგომარეობაში შერწყმაა, რათა ადამიანებმა სამუდამოდ დაივიწყონ ინდივიდუალიზმით გამოწვეული ტანჯვა. ამ არსებების მართვისას კი, პილოტი მოზარდები მოთავსებულნი არიან კაფსულაში, რომელიც შევსებულია ფილტვების ჟანგბადით მომარაგებელი, დედის საშოს ამნიოტურ სითხისმაგვარი ნივთიერებით.
დაასახელეთ ეს ანიმე.
„ევანგელიონი“ (Neon Genesis Evangelion)
თუ ფიზიკაში CGS სისტემაში შესრულებული მუშაობისა და ენერგიის საზომ ერთეულს „ერგი“ ეწოდება, რისი შიშია „ერგოფობია“
მუშაობის / შრომის (ან ფიზიკური საქმიანობის) შიში.
1759 წელს, შვიდწლიანი ომის ფონზე, საფრანგეთის ეკონომიკა უმძიმეს კრიზისში აღმოჩნდა. მეფე ლუი XV-მ ფინანსთა მინისტრად დანიშნა ადამიანი, რომელმაც ეკონომიის უმკაცრესი რეჟიმი შემოიღო — დაუწესა გადასახადები მდიდრებს, შეამცირა პენსიები და აკრძალა ფუფუნების საგნები.
მისი პოლიტიკა არისტოკრატიისთვის იმდენად მიუღებელი აღმოჩნდა, რომ მინისტრი საყოველთაო დაცინვის ობიექტად იქცა. მალე მის გვარს ირონიულად იყენებდნენ ყველაფერი იაფფასიანის, მცირესა და „ღარიბულის“ სინონიმად.
სწორედ ამ პერიოდში, საფრანგეთში საშინლად პოპულარული გახდა პორტრეტის შექმნის ახალი, ალტერნატიული მეთოდი. მას არ სჭირდებოდა ძვირადღირებული ზეთის საღებავები, ტილო ან მხატვრის მრავალსაათიანი შრომა — საკმარისი იყო მხოლოდ მუქი ფერის ქაღალდი, მაკრატელი და კარგი განათება. რადგან ეს მეთოდი ტრადიციული ფერწერული პორტრეტის „იაფფასიან“ ვერსიად ითვლებოდა, ხალხმა მას დამცინავად სწორედ ზემოთ ხსენებული ფინანსთა მინისტრის გვარი დაარქვა.
დაასახელეთ ამ მინისტრის გვარი (რომელიც დღეს საერთაშორისოდ დამკვიდრებული სიტყვაა).
სილუეტი (ეტიენ დე სილუეტი / Étienne de Silhouette)
კომენტარი: რადგან მინისტრი სილუეტი ასოცირდებოდა სიძუნწესთან და ეკონომიასთან, შავი ქაღალდიდან ამოჭრილ, იაფფასიან კონტურულ პორტრეტებს ხალხმა „სილუეტი“ უწოდა. დღეს ეს სიტყვა ნებისმიერი ობიექტის ერთფეროვან, ჩაბნელებულ კონტურს აღნიშნავს.
ხორხე ლუის ბორხესი ერთ-ერთ ესეში აღნიშნავს, რომ ეს ტერმინი რენესანსის ეპოქაში თავდაპირველად დამცინავი მნიშვნელობით გაჩნდა. აღორძინების ხანის მოაზროვნეები მას იყენებდნენ სინონიმად სიტყვისა „ბარბაროსული“ და მას იმ ძველი გერმანიკული ტომების სახელს უკავშირებდნენ, რომლებმაც თავის დროზე რომის იმპერია დაანგრიეს.
ლიტერატურაში „იქსური“ ეწოდება რომანტიზმის ბნელ ქვეჟანრს.
რაც შეეხება სახვით ხელოვნებას, 1930 წელს შექმნილი, აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე საკულტო და პაროდირებადი ფერწერული ტილოს ორსიტყვიანი სათაურის მეორე სიტყვა სწორედ „იქსია“. მნახველთა უმეტესობის ყურადღებას იქცევს წინა პლანზე მდგომი, მკაცრი გამომეტყველების მქონე მამაკაცი (რომელსაც ხელში სასოფლო-სამეურნეო იარაღი უჭირავს) და მის გვერდით მდგომი ქალი. თუმცა, ხელოვნებათმცოდნეებისთვის მთავარი დეტალი, რომელმაც ნამუშევარს ეს სათაური შესძინა, მათ ზურგს უკან მდებარე ხის სოფლის სახლის ერთადერთი, სპეციფიკური ფორმის მქონე წვეტიანი ფანჯარაა.
დაასახელეთ ამ ნახატის სათაური ორი სიტყვით.
ამერიკული გოთიკა (American Gothic)
კომენტარი: გერმანიკული ტომები იყვნენ გოთები. რენესანსის ეპოქაში შუა საუკუნეების არქიტექტურას (რომელსაც დღეს დიდებულ ტაძრებთან ვაკავშირებთ) დამცინავად „გოთიკური“ (ბარბაროსული) უწოდეს. მუქ, მისტიკურ ლიტერატურულ ჟანრს (დრაკულა, ფრანკენშტეინი) ეწოდება გოთიკური რომანი. გრანტ ვუდის ცნობილ ნახატზე ფონზე ჩანს სახლი, რომელიც აშენებულია არქიტექტურულ სტილში, რომელსაც „დურგლური გოთიკა“ (Carpenter Gothic) ეწოდება (სწორედ ამიტომ აქვს სახლს წვეტიანი თაღოვანი ფანჯარა). ნახატს და მასზე გამოსახულ პერსონაჟებს ავტორმა სწორედ ამ ფონური დეტალის გამო უწოდა „ამერიკული გოთიკა“.
ცენარეულ ალკალოიდს, რომელსაც სამხრეთამერიკული ხის ქერქისგან იღებენ, ერთი ძალიან უცნაური ფიზიკური თვისება აქვს: ულტრაიისფერი (UV) განათების ქვეშ ის კაშკაშა, ელექტრიკ-ლურჯად ანათებს. მე-19 საუკუნეში, ტროპიკულ კოლონიებში მყოფი ჯარისკაცები იძულებულნი იყვნენ ეს ნივთიერება ყოველდღიურად მიეღოთ, როგორც ერთადერთი სამედიცინო ფარი კოღოებით გავრცელებული სასიკვდილო დაავადების წინააღმდეგ. რადგან ამ ფხვნილს გაუტანლად მწარე გემო ჰქონდა, მის შესანიღბად შეიქმნა კულინარიული ნაზავი: მას დაუმატეს გაზიანი წყალი, შაქარი, ციტრუსის წვენი და თავიანთი ყოველდღიური ალკოჰოლური ულუფა — სასმელი, რომლის მთავარ არომატსაც ღვიის (ღვიის კენკრის) სპეციფიკური სურნელი განსაზღვრავს. მოგვიანებით უინსტონ ჩერჩილმა განაცხადა, რომ ამ კოქტეილმა ბრიტანეთის იმპერიაში იმაზე მეტი ინგლისელის სიცოცხლე და გონება გადაარჩინა, ვიდრე იმპერიის ყველა ექიმმა ერთად.
დაასახელეთ ეს კოქტეილი (ან მასში შემავალი მთავარი გაზიანი სასმელი).
ჯინ-ტონიკი / ტონიკი (Gin and Tonic / Tonic Water)
კომენტარი:
ტონიკში შემავალ ქინინს (Quinine) აქვს თვისება, გაანათოს ულტრაიისფერ შუქზე. ბრიტანელი ჯარისკაცები ინდოეთში მას მალარიის პროფილაქტიკისთვის სვამდნენ. ქინინის აუტანელი სიმწარის ჩასახშობად მას ურევდნენ წყალს, შაქარს, ლაიმს და თავიანთ როტაციულ ალკოჰოლს — ჯინს (რომელიც ღვიის/Juniper-ისგან მზადდება). ჩერჩილის ცნობილი ფრაზაც სწორედ „ჯინ-ტონიკს“ ეხებოდა.
კინემატოგრაფიულ ფორმატში არსებობს იშვიათი 28-წუთიანი შედევრი, რომელიც პრაქტიკულად მთლიანად აგებულია უძრავ, შავ-თეთრ ფოტოგრაფიულ კადრებზე (ე.წ. ფოტორუმანზე), ხოლო მთელ ფილმში ერთადერთი, წამიერი დინამიკური მოძრაობა — მძინარე ქალის მიერ თვალის დახამხამება — მნახველში ეკრანზე სიცოცხლის დაბრუნების საოცარ ილუზიას ქმნის. სიუჟეტში, ატომური ომის შემდეგ განადგურებული პარიზის მიწისქვეშა კატაკომბებში გამოკეტილი ტყვეები მონაწილეობენ სამეცნიერო ექსპერიმენტში, სადაც დროში მოგზაურობის ერთადერთი მამოძრავებელი ძალა არა ტექნიკური მოწყობილობა, არამედ ადამიანური მეხსიერების აკვიატებული visual-ხატებია. მთავარ პერსონაჟს ბავშვობიდან მოსდევს ტრავმული მოგონება აეროპორტის პლატფორმაზე (ასაფრენ ბილიკზე) მომხდარი მკვლელობის შესახებ. დროის მარყუჟში მოგზაურობისას ის ხვდება უდიდეს პარადოქსს: სიკვდილი, რომელმაც ბავშვობაში მისი ცნობიერება შეძრა, სინამდვილეში მისივე მომავალი აღსასრული იყო. ამ ფრანგულმა ნამუშევარმა საფუძველი ჩაუყარა 90-იანი წლების ცნობილ ჰოლივუდურ თრილერს, სადაც ატომური ომი გლობალურმა ვირუსმა ჩაანაცვლა, ხოლო ფილმის სათაური ერთ-ერთი პრიმატის მრავლობით რიცხვს უკავშირდება.
დაასახელეთ ეს მოკლემეტრაჟიანი ფილმი (მიიღება როგორც ფრანგული, ისე ქართული თარგმანი).
„ასაფრენი ბილიკი“ / „ლა ჟეტე“ (La Jetée - რეჟისორი კრის მარკერი)
კომენტარი:
კრის მარკერის 1962 წლის ფრანგული სამეცნიერო-ფანტასტიკური მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „La Jetée“ (ასაფრენი ბილიკი):
ფილმი თითქმის სრულად შედგება შავ-თეთრი სტატიკური ფოტოებისგან. ერთადერთი მოძრავი კადრია, როცა ქალი ახელს თვალებს.
სიუჟეტი მოგვითხრობს III მსოფლიო ომის შემდეგ მიწისქვეშეთში მცხოვრებლებზე, სადაც მთავარ გმირს აგზავნიან წარსულსა და მომავალში ძლიერი მეხსიერების ხატების წყალობით.
ორლის აეროპორტის პლატფორმაზე (La Jetée) ბავშვობაში ნანახი მკვლელობა სინამდვილეში მისივე სიკვდილი აღმოჩნდება (დროის პარადოქსი).
სწორედ ამ ფილმის პირდაპირი რიმეიქია ტერი გილიამის 1995 წლის ცნობილი ფილმი „12 მაიმუნი“ (12 Monkeys), სადაც ბრიუს უილისი თამაშობს.
თუ არქეოლოგიასა და ლიტერატურაში საფლავის ქვაზე ამოკვეთილ სამგლოვიარო წარწერას „ეპიტაფია“ ეწოდება, რისი შიშია „ტაფოფობია“?
ცოცხლად დამარხვის (ან საფლავების/სამარხების) შიში.