1
Biz oddiy charm hamyonimizga qog'oz pullar va plastik kartalarimizni solib yurishga o'rganganmiz. Mobil hamyonlar esa bu vazifani smartfon ichida bajaradi. Lekin "Zakovat" nuqtai nazaridan yondashsak: charm hamyon yo'qolganda ichidagi barcha naqd pul va kartalaringiz ham yo'qoladi. Mobil hamyon joylashgan telefoningiz yo'qolganda esa bu narsa sodir bo'lmaydi. Savol: Nima sababdan smartfon yo'qolsa ham mobil hamyondagi pullar yo'qolmaydi?
Chunki pullar smartfonning o'zida emas, bank serverida (bulutda) saqlanadi; smartfon esa faqat unga kirish va boshqarish kaliti xolos.
Kassada to'lov qilayotganingizda telefoningizni terminalga 3-4 santimetr yaqinlashtirsangiz, to'lov simsiz va bir soniyada amalga oshadi. Bu texnologiya radioto'lqinlar orqali juda qisqa masofada ma'lumot almashishga asoslangan. Savol: "Yaqin maydondagi aloqa" deb tarjima qilinuvchi ushbu simsiz texnologiya qanday nomlanadi?
NFC (Near Field Communication).
Bugungi kunda hamyon ilovalari orqali to'lov qilganimizda "P2P", "P2B" kabi qisqartmalarni ko'ramiz. "P2P" — bu bir jismoniy shaxsdan boshqasiga o'tkazma (Person-to-Person). Savol: Jismoniy shaxs tomonidan xizmat ko'rsatuvchi kompaniya yoki do'konga qilingan to'lov qanday qisqartma bilan belgilanadi?
P2B (Person-to-Business) yoki P2M (Person-to-Merchant).
Mobil hamyon yaratuvchi kompaniyalar foydalanuvchilarga to'lov qilganliklari uchun ma'lum miqdorda pulni qaytarib berishadi (cashback). Bir qarashda bu kompaniya uchun zarardek tuyuladi. Lekin kompaniyalar bundan ham katta daromad olishadi. Savol: Mobil hamyonlar foydalanuvchiga keshbek berish orqali qanday eng qimmatli resursni qo'lga kiritishadi va undan monetizatsiyada foydalanishadi?
Foydalanuvchilarning xatti-harakati va xaridlari haqidagi ma'lumotlarni (Big Data / Katta ma'lumotlar).
Markaziy banklar tomonidan chiqariladigan va mobil hamyonlarda saqlanishi mumkin bo'lgan yangi turdagi raqamli pullar paydo bo'ldi. Ular kriptovalyuta emas va davlat kafolatiga ega. Ularning inglizchada CBDC deb ataladi. Savol: CBDC ning to'liq nomi o'zbek tilida qanday ma'noni anglatadi?
Markaziy bank raqamli valyutas
Bugungi kunda xarid qilganda naqd pul sanash yoki PIN-kod kiritish o'rniga, do'konda o'rnatilgan maxsus stiker yoki ekrandagi kvadrat tasvirga telefon kamerasini qaratish kifoya. Bu texnologiya xarid jarayonini bir necha soniyada yakunlaydi. Savol: Har bir burchagida uchta kichik kvadratcha bo'lgan ushbu grafik kodlash tizimi nima deb ataladi?
QR-kod (Quick Response code).
Mobil hamyon orqali do'konda to'lov qilganingizda, xakerlar ma'lumotlarni tutib olgan taqdirda ham, sizning haqiqiy 16 xonali karta raqamingizni ko'ra olishmaydi. Chunki hamyon tizimi karta raqamingizni tasodifiy generatsiya qilingan va faqat ushbu operatsiya uchun amal qiluvchi boshqa raqamlar ketma-ketligiga almashtiradi. Savol: Maxfiylikni ta'minlovchi ushbu xavfsizlik texnologiyasi nima deyiladi?
Tokenizatsiya (Tokenization).
1998-yilda Garfild Makferson va Piter Til boshchiligida tashkil etilgan va dastlab PalmPilot smart-qurilmalari o'rtasida pul o'tkazish xizmatini ko'rsatgan "Confinity" kompaniyasi keyinchalik nomini o'zgartirdi. Ushbu kompaniya dunyodagi eng birinchi ommaviy raqamli to'lov tizimiga aylandi.
PayPal.
So'nggi yillarda mobil hamyonlar va xarid ilovalarida "BNPL" (Buy Now, Pay Later — Hozir ol, keyin to'la) xizmati juda ommalashdi. Bu xizmat an'anaviy bank kreditidan farq qiladi, chunki unda xaridor uchun foizlar hisoblanmaydi (agar muddat buzilmasa). Savol: Unda ushbu mobil hamyonlar va BNPL xizmat ko'rsatuvchilari asosiy daromadni kimdan va qanday ko'rinishda olishadi?
Sotuvchidan (do'kondan/murojaat qilgan tadbirkordan) komissiya to'lovi ko'rinishida olishadi.
Moliya sohasida "Super-App" tushunchasi mavjud. Oddiy mobil hamyon faqat pul o'tkazish va to'lov xizmatini bajarsa, "Super-App" uning atrofida butun bir ekotizimni beradi. Savol: Mobil hamyon ilovasi ichiga integratsiya qilingan va foydalanuvchiga ilovadan chiqmasdan taksi chaqirish, ovqat buyurtma qilish kabi imkoniyatlarni beruvchi kichik ichki dasturchalar nima deyiladi?
Mini-applar (Mini-apps) yoki Mini-dasturlar.
Raqamli hamyonlarda xavfsizlikni ta'minlash uchun ko'pincha ikki bosqichli tasdiqlash qo'llaniladi. Birinchi bosqichda siz parol yoki biometrik ma'lumot (barmog'iz izi, yuz) kiritasiz. Ikkinchi bosqichda esa mobil raqamingizga ma'lum bir muddatgina amal qiluvchi maxsus raqamlar kodi keladi. Savol: Faqat bir marta ishlatish uchun mo'ljallangan ushbu qisqa kod inglizcha qanday ataladi?
OTP (One-Time Password / Bir martalik parol).
Raqamli hamyonlar va blokcheyn tizimlarida "Ommaviy kalit" (Public key) va "Xususiy kalit" (Private key) tushunchalari bor. Ommaviy kalitni pochtangiz manziliga qiyoslash mumkin — uni hammaga berishingiz mumkin, toki u sizga pul o'tkazsin. Xususiy kalit esa mutlaqo sir saqlanishi kerak. Savol: An'anaviy hayotdagi qaysi buyum "Xususiy kalit"ning analogi hisoblanadi?
Pochta qutisining kaliti (yoki hamyon/sejf kaliti).
Keniya davlatida 2007-yilda yo'lga qo'yilgan bir raqamli hamyon tizimi butun Afrika moliyaviy tizimida inqilob qildi. Qizig'i shundaki, ushbu tizimdan foydalanish uchun foydalanuvchiga na smartfon, na internet kerak edi. Oddiy tugmachali telefon va SMS orqali bank hisobisiz ham pul o'tkazish mumkin bo'lgan. Savol: Swahili tilida "pul" degan ma'noni anglatuvchi va "M" harfi bilan boshlanuvchi ushbu mashhur mobil hamyon tizimi nima deyiladi?
M-Pesa ("M" - mobile, "Pesa" - pul).
Raqamli hamyonlar orqali to'lov amalga oshirilganda, jarayonda to'rtta asosiy taraf qatnashadi: xaridor, sotuvchi, emitent bank va ekvayer bank. Savol: Bu kontekstda "Emitent bank" va "Ekvayer bank" mos ravishda kimlarning banki hisoblanadi?
Emitent bank — xaridorning (kartani chiqargan) banki; Ekvayer bank — sotuvchining (to'lovni qabul qiluvchi terminalga xizmat ko'rsatuvchi) banki.
Stokgolmdagi Moliya muzeyida shunday eksponat bor: XVIII asrga oid va og'irligi 20 kilogrammdan oshadigan ulkan mis tanga. O'sha davrda odamlar bozorga borish uchun aravada pul tashishga majbur bo'lishgan. Manbalarga ko'ra, shvedlar aynan shu noqulaylik sababli Yevropada birinchilardan bo'lib qog'oz pullarni muomalaga kiritishgan. Savol: Zamonaviy mobil hamyonlar yaratilishining asosiy psixologik va texnik sababi ham aynan o'sha XVIII asrdagi sabab bilan bir xil. Bu sabab nima?
Tranzaktsion xarajatlarni (va jismoniy noqulaylik/og'irlikni) kamaytirish hamda to'lov tezligi va qulayligini (friksiyasizlikni) oshirish.
An'anaviy bank ilovalari va elektron hamyonlar o'rtasida bir qancha farqlar bor. Masalan, bank ilovasidan foydalanish uchun albatta o'sha bankda plastik karta yoki hisobvaraq ochish shart. Elektron hamyonda esa ro'yxatdan o'tish uchun plastik karta shart emas, faqat bitta narsa bo'lsa kifoya. Savol: Elektron hamyon ochish uchun foydalanuvchida qanday individual vosita bo'lishi yetarli?
Telefon raqami (mobil raqam).
Smartfonlarda raqamli hamyonlar ishlatilganda, biometrik va kartalar ma'lumotlari telefonning asosiy xotirasida emas, balki apparat darajasida himoyalangan va asosiy operatsion tizimdan ajratilgan maxsus mikrosxemada saqlanadi. Apple kompaniyasi buni nima deb ataydi.
Secure Element (Xavfsiz element).
Shvetsiya naqd puldan butunlay voz kechish bo'yicha dunyoda yetakchilik qilmoqda. Bu mamlakatda 2012-yilda oltita yirik bank hamkorligida tashkil etilgan mobil hamyon ilovasi shunchalik ommalashdiki, bugungi kunda bu ilova nomi shved tilida "pul o'tkazmoq" degan fe'lga aylanib ketgan. Savol: Ushbu mobil hamyon nomini toping.
Swish
Qadimda savdogarlar va boylar o'z pullarini ishonchli joyda saqlash uchun ularni sandiqqa solib, qulf urishgan va kalitni o'zlari bilan olib yurishgan. Agar kalit yo'qolsa, usta chaqirib qulfni buzish mumkin bo'lgan. Ammo zamonaviy "Nokastodial" (Non-custodial) kripto-raqamli hamyonlarda agar siz 12 yoki 24 ta so'zdan iborat "Seed-frazani" (tiklash kalitini) yo'qotib qo'ysangiz, dunyodagi hech bir dasturchi yoki xaker hamyoningizni ocha olmaydi. Savol: Nima sababdan bu hamyonni hatto uni yaratgan kompaniyaning o'zi ham ochib bera olmaydi?
Chunki bu hamyonlarda foydalanuvchining shaxsiy kaliti (Private key) serverda saqlanmaydi, u faqat foydalanuvchining o'z qurilmasida shakllanadi va saqlanadi.
Ba'zi mamlakatlarda mobil hamyonlar va raqamli to'lov tizimlari ommalashgani sari, davlatning soliq tushumlari keskin oshgani kuzatilgan. Masalan, kichik do'konlar va taksichilar ilgari naqd pulda savdo qilib, daromadlarini yashirish imkoniga ega bo'lishgan. Savol: Raqamli hamyonlar orqali amalga oshirilgan barcha to'lovlar iqtisodiyotda qanday ijobiy tushunchani paydo qiladi yoki qaysi "soya"ni yo'qotadi?
"Xufiyona iqtisodiyot"ni (yashirin iqtisodiyotni) kamaytiradi va to'lovlar tarixining shaffofligini (Traceability) ta'minlaydi.
2000-yillarning boshida paydo bo'lgan ko'plab xalqaro raqamli hamyonlar foydalanuvchining shaxsini tasdiqlash uchun pasport ma'lumotlarini so'raydi. Bu jarayon moliya olamida qisqacha uchta ingliz harfidan iborat atama bilan nomlanadi va o'zbekchaga "O'z mijozingni bil" deb tarjima qilinadi. Savol: Ushbu atamani toping.
KYC (Know Your Customer).
Xitoyda naqd pul deyarli muomaladan chiqib ketgan. Buning asosiy sababchilaridan biri — bu mamlakatda barcha sohani qamrab olgan "Super-app" (O'ta ilova) tushunchasidir. Bu ilova dastlab oddiy messejder (muloqot dasturi) sifatida yaratilgan, lekin keyinchalik uning ichidagi hamyon funksiyasi orqali Xitoy xalqi hatto ko'chada tilanchiga ham pul beradigan darajada ommalashib ketdi. Savol: Ushbu ilovani toping.
WeChat (WeChat Pay).
Kriptovalyuta dunyosida raqamli hamyonlar ikki turga bo'linadi: "Issiq hamyon" (Hot wallet) va "Sovuq hamyon" (Cold wallet). "Issiq hamyon" doimiy ravishda internetga ulangan bo'ladi. Savol: Xakerlar hujumidan 100% himoyalangan va internetga ulanmagan "Sovuq hamyon" sifatida odatda qanday jismoniy qurilma ishlatiladi?
USB-fleshka ko'rinishidagi apparat hamyon
Raqamli hamyonlar rivojlanishi bilan фишинг (phishing) kiberjinoyatchiligi ham rivojlandi. Jinoyatchilar soxta to'lov sahifalarini yaratib, foydalanuvchilarning karta ma'lumotlarini o'g'irlashadi. Biroq Apple Pay yoki Google Wallet kabi tizimlar orqali veb-saytlarda to'lov qilinganda фишинг orqali karta ma'lumotlarini o'g'irlashning mutlaqo iloji yo'q. Savol: Nima uchun bu mobil hamyonlar orqali to'lov qilinganda xakerlar karta ma'lumotlarini qo'lga kirita olishmaydi?
Chunki bu hamyonlar saytga haqiqiy karta raqamini ham, PIN-kodni ham bermaydi, balki har bir operatsiya uchun faqat bir martalik dinamik token va bir martalik xavfsizlik kodini uzatadi.
Taniqli iqtisodchi va futuristlarning ta'kidlashicha, yaqin kelajakda mobil hamyonlarimiz nafaqat smartfonimizda, balki tanamizga joylashtirilgan mikrochiplarda bo'ladi. Hozirning o'zidayoq Shvetsiya va AQShda minglab odamlar terisi ostiga kichik mikrosxema o'rnatib, qo'llarini terminalga teqizish orqali to'lov qilishmoqda.
Savol: Terisi ostiga bunday texnologik chiplarni o'rnatib, o'z tanasini mobil hamyonga aylantirgan ushbu insonlar ommaviy madaniyatda va ilmiy tilda qanday ataladi?
Kiborglar (yoki Bioxakerlar).