Дұрыс -Бұрыс
Орхон жазбаларын алғаш оқыған — В. Томсен.
✅
Ескерткіш тұрған орын?
Жер ғой
Жұрнақтың грамматикалық қызметі:*
а) Сөзді өзгерту
б) Жалғау жасау
в) Жаңа сөз тудыру
г) Сөйлем жасау
Жаңа сөз тудыру✅
Етістік дегеніміз не
*Етістік* — заттың қимылын, іс-әрекетін, күйі мен қалпын білдіретін сөз табы.
*Сұрақтары:* не істеді? не қылды? қайтті?
*Мысал:* барды, келді, оқыды, жазып отыр, жүгіріп шықты.
*Етістікке тән белгілер:*
- Шақ (осы, өткен, келер)
- Рай (ашық, бұйрық, шартты, қалау)
- Болымды-болымсыз формасы
- Жіктеледі (мен барамын, сен барасың, т.б.)
Қысқаша айтқанда, етістік — сөйлемдегі *қимылды* білдіретін негізгі сөз.
“Жүріп кетті ” сөзіне талдау моофологиялық
Түбір: жүр — етістік (қимылды білдіреді).
Туынды/негізгі түбір: жүр – негізгі түбір.
Жұрнақ: -іп – көсемше жұрнағы (етістікті басқа етістікке бағыныңқылы түрде байланыстырады).
Мағынасы: әрекеттің бір мезгілде немесе бірінен соң бірі орындалғанын білдіреді.
Сөз табы: етістік (көсемше тұлғасы).
Түбір: кет — етістік (қимылды білдіреді).
Жұрнақ: -ті – өткен шақтың жекеше, 3-жақ жіктік жалғауы.
Сөз табы: етістік (баяндауыш қызметінде).
Мағынасы: қимылдың өткен уақытта болғанын білдіреді.
Күлтегін, Тоныкөк, Білге қаған — Орхон жазбаларына жатады.
✅
Морфологияның зерттеу нысаны не және негізгі бөлімдері қандай?
Морфология — тіл білімінің сөздің формалық құрылысын, морфемалар жүйесін, сөз таптарын зерттейтін саласы.
Негізгі бөлімдері:
– Морфема туралы ілім
– Сөз таптары
– Сөздің құрылымы (түбір, туынды сөз, қосымшалар)
– Сөз өзгерту жүйесі
Жұрнақ пен жалғаудың қандай айырмашылығы бар?
а) Екеуі де түбірге жалғанады, бірақ жалғау жаңа сөз жасамайды
б) Жұрнақ жалғанбайдығ
в) Жалғау жаңа сөз тудырады
г) Айырмашылығы жоқ
Екеуі де түбірге жалғанады, бірақ жалғау жаңа сөз жасамайды
. Орхон жазбалары қай халықтардың ортақ мұрасы?
*10. Орхон жазбалары қай халықтардың ортақ мұрасы?*
а) Қазақтар
б) Түріктер
в) Барлық түркі халықтары
г) Қырғыздар
Барлық түркі халықтары
ән шашу🎤
😍
Күлтегін ескерткіші араб тілінде жазылған.
❌
Мәтін жазу үшін қолданылған әліпби?
Руна
*1. Орхон жазбалары қай ғасырда жазылған?*
а) IX ғ.
ә) VIII
б) VI ғ.
в) X ғ.
8
Тоныкөк кім?
Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды.
Шартты рай деген не
*Шартты рай* — іс-әрекеттің белгілі бір шартқа байланысты орындалатынын білдіретін етістік райы.
*Сұрағы:* не істесе?, не қылса?, қайтсе?
*Жалғаулары:* *-са, -се*
*Мысалдар:*
- Егер оқысаң — жақсы бағалар аласың.
- Барса, көрер еді.
- Келсе, сөйлесеміз.
*Құрамында жиі кездесетін сөздер:* егер, онда, шын болса, т.б.
*Түйін:* Шартты рай — бір нәрсенің болуы басқа бір жағдайға *тәуелді екенін* көрсетеді.
Ақжарқынның 3 бывший жігіті болған
❌1040
Морфология нені зерттейді?
Сөздердің жасалуы мен құрылымын
Орхон жазбалары қай халықтардың ортақ мұрасы?*
а) Қазақтар
б) Түріктер
в) Барлық түркі халықтары
г) Қырғыздар
Барлық түркі халықтары
Етістік түрлері
*Етістік түрлері* мағынасы мен тұлғасына қарай екіге бөлінеді:
---
*1. Мағынасына қарай етістік түрлері:*
1. *Нақ eтістік* – нақты қимылды білдіреді.
*Мысал:* бар, кел, жаз.
2. *Көмекші етістік* – өзі мағына бермей, негізгі етістікке қосылып, грамматикалық мағына үстейді.
*Мысал:* келе жатыр, айтып отыр (*жатыр, отыр – көмекші етістік*).
3. *Модаль етістік* – істеу мүмкіндігін, ниетті, міндетті білдіреді.
*Мысал:* керек, тиіс, мүмкін.
---
*2. Құрылымына қарай етістік түрлері:*
1. *Дара етістік* – бір ғана түбірден тұрады.
*Мысал:* оқы, бар, жүр.
2. *Күрделі етістік* – екі немесе одан да көп сөзден тұрады.
*Мысал:* айтып отыр, барып келді, жүгіріп шықты.
---
Қаласаң, шақ, рай, етіс, есімше, көсемше, тұйық етістік туралы да жеке түсіндіріп берем, тамр!
Апайдың толық есімі
Апайдан жауап
Тоныкөк ескерткіші — Қытайда табылған.
❌Моңғолияда табылған
“Сөйлескенімізбен” сөзін морфологиялық талда.
Сөйле – түбір
– *с* – өзара әрекет мағынасы (жұрнақ)
– *кен* – өткен шақ етістік жұрнағы
– *іміз* – 1-жақ көпше тәуелдік жалғауы
– *бен* – көмектес септік жалғауы
*Морфем саны: 5
*5. Күлтегін кім болған?*
а) Ғалым
б) Жырау
в) Әскербасы, қолбасшы
г) Жазушы
Әскербасы қолбасшы
Етістік шырайлары
*Етістік шырайлары* — қимылдың, іс-әрекеттің орындалу деңгейін, амалын, қарқынын білдіретін етістік түрлері. Олар *бейнелі* мағынаны күшейтіп немесе салыстырып көрсетеді.
Қазақ тілінде 4 шырай бар:
1. *Негізгі шырай*
→ Қимылдың жай, бейтарап түрі.
*Мысал:* жүр, оқы, жаз.
2. *Қалау шырай*
→ Қимылға қалау, тілек мағына береді.
*Жалғау:* –ғы, –гі, –қы, –кі + көмекші етістік
*Мысал:* барғысы келді, оқығым келеді.
3. *Бұрнағы шырай (бейім шырай)*
→ Қимылдың болуға жақындығын білдіреді.
*Жалғау:* –а, –е, –й + жатыр, отыр, тұр, жүр
*Мысал:* келе жатыр, оқып отыр.
4. *Күшейтпелі шырай*
→ Қимылдың күшті, қарқынды түрде болуын білдіреді.
*Жалғау:* көмекші сөздермен: әбден, қатты, зорға
*Мысал:* жүгіре жөнелді, атқылап кетті.
👉 Есіңде болсын: етістік шырайлары — *қимылдың амалын, дәрежесін, ниетін* нақтылай түседі.
Бибігүлдің салмағы?
өзінен сұрасаңдаршы😂