Jarh” va “taʼdil” soʻzlarining lugʻaviy hamda istilohiy maʼnolari
2. “Jarh va taʼdil” ilmining asoslari
2. “Jarh va taʼdil” ilmining asoslari
Hadis ilmida “Jarh” va “Taʼdil” atamalarining istilohiy maʼnolari qanday izohlanadi?
Jarh: Roviy yoki guvohga uning gapi eʼtiborga olinmasligi va unga amal qilinmasligiga sabab boʻluvchi salbiy shaxsiy sifatlarning nisbat berilishidir.
Taʼdil: Roviy yoki guvohga uning gapi eʼtiborga olinib, amal qilinishiga sabab boʻluvchi shaxsiy ijobiy sifatlarning (adolat va zabt) nisbat berilishidir.
Matnga koʻra, “jarh va taʼdil” ilmi rivoji uchun eng muhim davr deb hisoblangan yillar oraligʻini koʻrsating.
Hijriy 65-135 (milodiy 684-752) yillar oraligʻi.
Tobeinlar davrida roviyning adolatiga dalolat qiluvchi qaysi ikki atama (ibora) qoʻllanilgan?
“Siqa” (ishonchli) va “saduq” (rostgoʻy).
“Sualot” (savollar) turkumidagi kitoblarning oʻziga xosligi nimada va ularga kimlarning asarlari misol boʻladi?
Bu kitoblarda muallif roviylar haqida oʻz ustoziga bergan savollarni va ustozining shu boʻyicha bergan javoblarini jamlagan boʻladi. Misol uchun: Imom Termiziyning Imom Buxoriyga, Abu Dovudning Imom Ahmadga bergan savollari.
Abu Hotim Roziyning “al-Jarh va at-taʼdil” kitobida jami nechta roviy toʻgʻrisida maʼlumot keltirilgan?
18 050 nafar roviy.
Umumiy qoidaga koʻra birovning aybini aytish (gʻiybat) harom hisoblanadi. Unda nima uchun ulamolar “jarh va taʼdil” ilmini lozim ish deb hisoblashgan va bunga Qurʼoni karimdan qaysi dalilni keltirishgan?
Ulamolar Islom shariatini himoya qilish va bir roviyning xatosi yoki yolgʻoni sababli hadis buzilib ketishining oldini olish uchun bu ilmni lozim deb topganlar. Bunga dalil sifatida Hujurot surasining 6-oyati (“Ey iymon keltirganlar! Agar fosiq xabar keltirsa, aniqlab koʻringlar, bir qavmga bilmasdan musibat yetkazib qoʻyib, qilganingizga nadomat chekuvchi boʻlmanglar”) keltirilgan boʻlib, u har qanday xabarning chinligini tekshirish lozimligiga ishora qiladi.
Iroqning Kufa va Basra shaharlarida hadis ilmi rivojlanishiga asosiy sabab nima edi va matnda u yerga koʻchib borgan qaysi sahobiylar zikr qilingan?
Asosiy sabab — koʻplab sahobiylarning u yerga koʻchib borishidir. Zikr qilingan sahobiylar: Abdulloh ibn Masʼud, Ali ibn Abu Tolib va Abu Muso Ashʼariy.
Xatib Bagʻdodiyning rivoyatiga koʻra, Basrada dastlab isnodga eʼtibor berilmagan boʻlsa, keyinchalik kimning kelishi bilan hadislarni isnodi bilan aytish odatga aylangan?
Hammod ibn Salamaning kelishi bilan.
Imom Zahabiyning taʼkidlashicha, zaif roviylar (“az-Zuafo”) haqidagi asarlarning dastlabkisi kim tomonidan yozilgan?
Yahyo ibn Said Qatton (vaf. 198/813-y.) tomonidan yozilgan.
Muhaddislar roviylarni shaharlar kesimida ham tasniflaganlar. Quyidagi mualliflarni ular yozgan shahar tarixi kitoblari bilan moslashtiring:
Xatib Bagʻdodiy;
Ibn Asokir;
Najmiddin Umar Nasafiy.
Xatib Bagʻdodiy — “Tarix Bagʻdod”;
Ibn Asokir — “Tarix Dimashq”;
Najmiddin Umar Nasafiy — “al-Qand fi zikr ulamo Samarqand”.
Muhammad ibn Sirin hadis isnodini soʻrash amaliyoti qaysi voqeadan keyin boshlanganini aytgan va bu amaliyotning mohiyati nimadan iborat edi?
Ibn Sirin hadis isnodini soʻrash “fitna” roʻy bergandan soʻng boshlanganini aytgan. Uning mohiyati shundaki, roviyning kimligi soʻralgan: agar u ahli sunnadan boʻlsa, rivoyati qabul qilingan, agar ahli bidʼatdan boʻlsa, rivoyati olinmagan.
Tobeinlar roviylarning “zabt”ini (xotirasi va aniqligini) tekshirishda qanday 3 ta qiyosiy metoddan foydalanishgan?
Roviyning avvalgi rivoyatlari bilan keyingi rivoyatlarining orasidagi qarama-qarshilikni tekshirish;
Bir shayxning bir nechta talabalaridan qilingan rivoyatlarini qiyoslash;
Bir shayxning rivoyatlarini boshqa shayx rivoyati bilan qiyoslash.
Matnda “Adolat” sifatiga ega boʻlish uchun roviyda qaysi xususiyatlar jamlangan boʻlishi kerakligi aytilgan?
Musulmon, oqil, balogʻatga yetgan, rostgoʻy, taqvodor boʻlishi va bidʼatchi boʻlmasligi.
Ibn Daqiq Id muhaddislar tomonidan baʼzi roviylarning qasddan (asossiz) jarh qilinishining 5 ta sababini keltirgan. Ular qaysilar?
Shaxsiy dushmanlik va adovat;
Aqidada muxoliflik;
Zohir va botin ahlining oʻzaro ixtilofi;
“Avoil” (yetakchilar) nomi berilgan ilm ahllari toʻgʻrisida yetarli bilimga ega boʻlmaslik;
Parhezkor boʻlmaslik va gumon bilan hukm chiqarish.
Imom Buxoriyning “at-Tarix al-avsat” kitobi qaysi tarixiy voqeadan boshlanadi va undagi roviylar qanday tartibda bayon qilingan?
Kitob Habashistonga hijrat qissasidan boshlanib, Nabiy (s.a.v.) va sahobalar davridan soʻng roviylar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar 10 yilliklarga boʻlib bayon qilingan.
Ibn Sirin zikr qilgan “fitna”ning aynan qaysi tarixiy voqea ekanligi borasida sharqshunos olimlar (G.Yeynbol, Y.Shaxt) va musulmon tadqiqotchilari (A.Z.Umariy v.b.) oʻrtasida qanday ixtilofli qarashlar mavjud?
G.Yeynbol: Fitnani Abdulloh ibn Zubayrning oʻldirilishi (hijriy 70-yillar boshi) bilan bogʻlaydi.
Y.Shaxt: Fitnani xalifa Valid ibn Yazidning oʻldirilishi (126 h.y.) deb hisoblaydi (garchi Ibn Sirin bundan oldin vafot etgan boʻlsa ham).
Musulmon tadqiqotchilari: Fitnani xalifa Usmon ibn Affonning oʻldirilishi va u sababli yuzaga kelgan voqealar deb baholaydilar.
Yahyo ibn Said Qattonning “jarh va taʼdil” ilmidagi oʻrni qanday va u qaysi mashhur muhaddisga 20 yil hamrohlik qilib, kimlarga ustozlik qilgan?
U Shuʼba ibn Hajjojga 20 yil hamrohlik qilib, undan ilm oʻrgangan. Oʻz navbatida Yahyo ibn Main, Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy kabi buyuk muhaddislarga ustozlik qilgan va Shuʼba maktabini keyingi avlodga bogʻlovchi halqa boʻlgan.
Tobeinlardan boʻlgan Abuloliya Basriyning rivoyatlarni tekshirishdagi oʻziga xos usuli nima edi?
U biror rivoyatni eshitsa, uning isnodini soʻrar edi va buning oʻzi bilan cheklanmay, sanaddagi har bir kishining yoniga borib, hadisni ularning oʻzlaridan (ogʻzaki) tasdiqlatib olishga intilgan
Hokim Naysoburiy Imom Buxoriyning “at-Tarix al-kabir” asarining keyingi muhaddislar (Imom Muslim, Abu Zurʼa va Abu Hotim) faoliyatiga taʼsirini qanday baholagan?
Hokim Naysoburiyning taʼkidlashicha, Imom Muslim, Abu Zurʼa va Abu Hotim oʻz asarlaridagi aksar maʼlumotlarni Imom Buxoriyning ushbu kitobidan olib, unga qoʻshimchalar kiritishgan yoki undan rivoyat qilish bilan cheklanishgan. Masalan, Muslimning “al-Asomiy va al-kuno” asari shular jumlasidandir.
Xatib Bagʻdodiy oʻzining “at-Tabyin li asmo al-mudallisin” asarida “tadlis”ni qanday ikki qismga ajratib oʻrgangan?
Abu Dovud: “Kitob al-marosil”da mavzularga koʻra tartiblangan 500 ta mursal hadisni keltirgan (hadisga urgʻu bergan).
Isnod tadlisi;
Shuyux (shayxlar) tadlisi.
Matnga koʻra, sahobiylarga nisbatan qoʻllaniladigan “jarh” (tanqid) boshqa roviylarnikidan nimasi bilan farq qiladi va xalifa Abu Bakrning meros masalasidagi ehtiyotkorligi nima uchun aynan “jarh” deb baholanmaydi?
Sahobiylarga nisbatan “jarh”ning oʻziga xosligi shundaki, ularning “adolati” emas, balki faqat “zabti” toʻgʻrisida bahs yuritiladi. Xalifa Abu Bakrning harakati esa roviyni “jarh yoki taʼdil” qilish emas, balki sharʼiy hukm chiqarishda ikki guvohning shartligi qoidasiga asoslanib, xabarni yana bir sahobiy orqali tasdiqlash maqsadi boʻlgan.
: Tabaa tobeinlar davrida hadis ilmi markazlari kengaydi. Matnga asoslanib, quyidagi shaharlarda faoliyat olib borgan yetakchi muhaddislarni juftlang:
Vosit; 2) Misr; 3) Shom; 4)Basrada;
Vosit: Shuʼba ibn Hajjoj.
Misr: Lays ibn Saʼd.
Shom: Abdurahmon ibn Amr Avzoiy.
Basrada;Hammod ibn Salama va Hammod ibn Zayd
Sahobiylar davri bilan tobeinlar davridagi “jarh va taʼdil” mezonlarining asosiy farqi nimada va bu oʻzgarishga qaysi tarixiy omil sabab boʻlgan?
Farqi: Sahobiylar davrida asosan roviyning zabti (xotirasi) va bidʼatchilardan ekanligi tekshirilgan boʻlsa, tobeinlar davriga kelib roviyning adolati va zabtini baholash boʻyicha aniq mezonlar va atamalar toʻliq ishlab chiqildi.
Sababi: Paygʻambar (s.a.v.) hadislarining turli diniy-siyosiy toifalar (firqalar) tomonidan siyosiy va eʼtiqodiy maqsadlarda (yolgʻon) qoʻllanila boshlanishi.
“Muxtalit” (xotirasi zaiflashgan) roviylar qanday manbalarda “zoa hifzuh”, “tagʻayyara” kabi iboralar bilan zikr qilinadi va bu mavzuda Salohiddin Aloiy qanday uslubda asar yozgan?
Ular “Jarh va taʼdil” manbalarida zikr qilinadi. Salohiddin Aloiy “Kitob al-muxtalitin” nomli asar yozib, unda roviylarni alifbo tarzida tartiblagan va ular 3 guruhga taqsimlab oʻrganilgan.
“Mursal” hadislar va roviylar haqidagi kitoblar evolyutsiyasida Abu Dovud, Ibn Abu Hotim va Xatib Bagʻdodiyning asarlari nimalari bilan farqlanadi?
Abu Dovud: “Kitob al-marosil”da mavzularga koʻra tartiblangan 500 ta mursal hadisni keltirgan (hadisga urgʻu bergan).
Ibn Abu Hotim: “Kitob al-marosil” asari mursal haqidagi dastlabki mustaqil asar hisoblanadi (nazariy jihatdan).
Xatib Bagʻdodiy: “at-Tafsil li mubham al-marosil” asarida mursal rivoyatlardagi noaniq (mubham) oʻrinlarni tafsilotlashga urgʻu bergan.