1
Туристердің табиғатта қалдырған қоқысы туристік аймаққа қандай зиян келтіреді?
Топырақ пен суды ластайды, жануарларға қауіп төндіреді және аймақтың туристер үшін тартымдылығын төмендетеді.
Турист қала ішінде қозғалғанда жанармай жақпайтын, педаль арқылы жүретін көлік түрі қандай?
Велосипед.
Пластик бөтелке, қағаз парағы және алма қалдығы. Осылардың қайсысы табиғатта ең ұзақ ыдырайды?
Пластик бөтелке. Ол жүздеген жыл ыдырайды, ал алма қалдығы бірнеше аптада, қағаз бірнеше айда ыдырайды.
Қазақстан мен Өзбекстан арасында орналасқан, тартылуы ірі экологиялық апатқа айналған су айдыны қалай аталады?
Арал теңізі.
Туристердің белгіленген соқпақтан шығып жүруі табиғатқа неліктен зиян?
Өсімдіктер тапталады, топырақ тығыздалып, эрозия күшейеді. Жануарлардың табиғи мекені бұзылады.
Туристер табиғатта кездестіретін сирек және жойылып кету қаупі бар жануарлар мен өсімдіктер Қазақстанда қандай кітапқа енгізіледі?
Қазақстанның Қызыл кітабына.
Көлсай көліне жаз мезгілінде туристер көп келеді. Көліктердің шығарындысы артады, жағалау тапталады, қоқыс көбейеді. Осы мәселені азайту үшін үш шешім ұсыныңыз.
Туристік ұшақтар мен жанармаймен жүретін көліктер отын жаққанда бөлетін, жаһандық жылынуға әсер ететін негізгі парниктік газ қандай?
Көмірқышқыл газы — CO₂.
Климаттың жылынуы тау шаңғысы туризміне қалай әсер етеді? Екі салдарын атаңыз.
Қар жамылғысының тұрақтылығы төмендеп, шаңғы маусымы қысқаруы мүмкін. Жасанды қар өндіруге жұмсалатын су, энергия және қаржы шығыны артады.
2024 жылғы Экологиялық тиімділік индексінде — EPI рейтингінде — бірінші орын алған ел қайсы?
Эстония. Бұл рейтинг елдердің экологиялық көрсеткіштерін кешенді бағалайды.
Тынық мұхиттағы кішкентай Палау мемлекеті таза табиғатымен танымал. Туристер көбейген сайын жағалау мен маржан рифтері зардап шекті. 2017 жылдан бастап бұл елге келген әр турист әуежайда төлқұжатына арнайы мөр басылады, ал онда бір ерекше нәрсе бар. Сіздіңше, ол не? Мұның мақсаты қандай?
Мөр турист берген «экологиялық серт»: «Мен табиғатқа зиян келтірмеймін» деп қол қояды. Ережені бұзғаны үшін айыппұл салынады.
Жағажайда демалушыларға әсер ететін Күннің зиянды ультракүлгін сәулелерінің едәуір бөлігін атмосферадағы қандай қабат ұстап қалады?
Озон қабаты.
Көл жағасында туристер мен қонақүйлер көбейгеннен кейін су ластанып, балдырлар шамадан тыс өсті. Бұған туризммен байланысты қандай фактор себеп болуы мүмкін және ол туристік аймаққа қалай әсер етеді?
Тазартылмаған кәріз суының көлге түсуі қоректік заттарды көбейтіп, балдырлардың өсуін күшейтуі мүмкін. Су сапасы нашарлап, жағымсыз иіс пайда болады, шомылуға шектеу қойылуы және туристер саны азаюы мүмкін.
Қонақүй нақты дәлел келтірмей, өзін «толық экологиялық таза» деп жарнамалайды. Тұтынушыны осылай жаңылыстыратын экологиялық жарнама қалай аталады?
Гринвошинг (greenwashing) — экологиялық жауапкершілігі туралы жалған немесе жаңылыстыратын түсінік қалыптастыру.
Тайландтағы Майя-Бэй жағажайына күніне мыңдаған турист келіп, маржан рифтері қатты зақымданды. Билік жағажайды бірнеше жылға жапты. Сіздіңше, бұл шара не үшін қажет болды және қайта ашылғанда қандай шектеулер енгізу керек?
Жабу табиғатқа өзін-өзі қалпына келтіруге уақыт беру үшін қажет болды. Қайта ашылғанда мыналарды енгізуге болады: бір мезгілде келетін туристер санына лимит, жағажайда болу уақытына шек, қайықтарды рифтен алыс тоқтату, суға түсуге тыйым салу. Шын мәнінде Майя-Бэй 2018 жылы жабылып, 2022 жылы осындай шектеулермен ашылды. Бұл «сыйымдылық шегі» (carrying capacity) қағидасының мысалы.
Дайвинг туристерін қызықтыратын маржандар су қатты жылынғанда түсін жоғалтып, ағарады. Бұған маржанның бойындағы қандай ағзалардың кетуі себеп болады?
Маржанмен селбесіп тіршілік ететін микробалдырлардың кетуі. Олар маржанға түс беріп, қоректенуіне көмектеседі.
Ұлттық паркке келушілер көбейіп, табыс артты. Бірақ өсімдіктер бүлініп, қоқыс көбейді және жануарлар мекенін тастай бастады. Туристерді одан әрі көбейту ұзақ мерзімде неліктен тиімсіз? Үш шешім ұсыныңыз.
Табиғаттың тозуы парктің басты туристік құндылығын жояды. Соның салдарынан келушілер мен табыс азайып, қалпына келтіру шығындары өседі. Шешімдер: келушілер санын экологиялық сыйымдылыққа сай шектеу; осал аумақтарды қорғап, арнайы маршруттар белгілеу; қоқысты жинау мен әкетуді ұйымдастырып, бақылауды күшейту.
Құстарды бақылау туризмі үшін маңызды сулы-батпақты алқаптарды қорғауға арналған, 1971 жылы Иранда қабылданған халықаралық келісім қалай аталады?
Рамсар конвенциясы.
Дүниежүзіндегі ең биік шыңға (Эверест) жыл сайын жүздеген альпинист шығады. Шыңның баурайында қалдырылған қоқыс, тастанған палаткалар мен оттегі баллондары үйіліп қалды, тіпті шыңды «әлемдегі ең биік қоқыс полигоны» деп атай бастады. Сіздіңше, Непал билігі альпинистерге қандай талап қойған?
Әр альпинист түсерде өзімен бірге белгілі мөлшерде қоқыс (шамамен 8 кг) алып түсуі тиіс. Оны өткізбесе, алдын ала төленген кепіл ақшасы (шамамен 4000 доллар) қайтарылмайды. Нәтижесінде тау тазарта бастады. Бұл «ластаған адам төлейді» қағидасының мысалы.
Қар мен мұз ерігенде қараңғы жер беті ашылып, Күн энергиясын көбірек сіңіреді. Бұл жылынуды одан әрі күшейтеді. Жер бетінің күн сәулесін шағылыстыру қабілеті қалай аталады?
Альбедо. Қар мен мұз азайғанда альбедо төмендейді.