1. Jarh va taʼdil odoblari
3. Jarh va taʼdil imomlari, ularning uch guruhi
3. Jarh va taʼdil imomlari, ularning uch guruhi
Jarh va taʼdil ilmi bilan shugʻullanuvchilar roviylarni tanqid qilishda (jarh) qanday odobga rioya qilishlari kerak va bunga misol keltiring.
Roviylarni jarh qilishda ularning obroʻsiga putur yetkazmaslikka harakat qilishlari lozim. Baʼzi muhaddislar kamchiliklarni toʻgʻridan-toʻgʻri zikr qilmasdan, kinoya tarzida maʼlum qilishni afzal koʻrishgan.
Misol: Imom Shofeiyning bir roviy haqida "فلان ليس بشيء" (falonchi hech narsa emas) deb aytishi.
Imom Zahabiy jarh va taʼdil ilmi bilan shugʻullanish qanday asosiy narsalarni talab etishini taʼkidlagan?
Imom Zahabiy roviylar toʻgʻrisidagi soʻz mukammal varaʼ (taqvo), havoyi nafs va mayldan poklik hamda hadis, uning illatlari va roviylari toʻgʻrisidagi toʻliq bilimga muhtoj ekanini taʼkidlagan.
Jarh yoki taʼdil hukmining qabul qilinishi uchun muhaddislar ishlab chiqqan asosiy beshta shartni sanab bering.
Jarh yoki taʼdil hukmining moʻtabar isnod bilan sobit boʻlishi.
Jarh yoki taʼdil qiluvchida eʼtirof etilgan shartlarning topilishi.
Jarh hukmining sabablari izohlab berilgani (mufassar boʻlishi).
Roviyning ismi yoki nasabi maʼlum boʻlmasa-da, uning aynan kim ekani aniq boʻlishi.
Jarh va taʼdil hukmiga monelik qiluvchi sabablar boʻlmasligi
Nuriddin Itr jarhning qabul qilinishiga toʻsqinlik qiluvchi omillarni qanday uch guruhga boʻladi?
a) Jarh qiluvchi kishi bilan bogʻliq omillar.
b) Jarh qilinuvchi kishi bilan bogʻliq omillar.
d) Jarhning oʻzi bilan bogʻliq boʻlgan omillar.
Taʼdil hukmining qabul qilinishiga toʻsqinlik qiluvchi omillardan uchtasini sanab bering.
Taʼdil hukmini berishda shartlarni yengillashtirib yuborilgan boʻlishi.
Mubham (kimligi nomaʼlum) kishiga nisbatan berilgan boʻlishi.
Taʼdil hukmining yetarli asosga ega boʻlmasligi.
Taʼdil hukmi muhaddislarning hukmiga zid ravishda berilgan boʻlishi.
Taʼdil hukmini beruvchi kishi ishonchli deb baholanayotgan roviy bilan bir guruh yoki toifaga mansub boʻlishi (ushbu beshlikdan istalgan uchtasi).
arh va taʼdil hukmlari eʼtiborli boʻlgan muhaddislar, hukm bildirgan roviylar soniga koʻra boʻlingan A, B, D guruhlariga kiruvchi har bir guruhga kamida bittadan misol keltiring.
A) Roviylarning aksariyati toʻgʻrisida hukm bildirganlar: Yahyo ibn Main, Ibn Abu Hotim.
B) Koʻplab roviylar toʻgʻrisida hukm bildirganlar: Imom Molik, Shuʼba ibn Hajjoj.
D) Baʼzi roviylar toʻgʻrisida hukm bildirganlar: Ibn Uyayna, Imom Shofeiy.
Jarh va taʼdil qiluvchi hukm beruvchiga qoʻyilgan asosiy 3 ta shartni sanab bering.
Jarh yoki taʼdil qiluvchi kishi adolatli, diqqat-eʼtiborli va xushyor boʻlishi lozim.
Hukm beruvchining jarh va taʼdil sabablarini bilishi.
Taassubdan xoli boʻlish.
Muhaddislarning "mubham taʼdil" (sababi bayon etilmagan taʼdil) va "mufassar jarh" (sababi bayon etilgan jarh) haqidagi eng koʻp tarqalgan qarashi qanday? Ushbu qarashni qoʻllab-quvvatlagan hadis imomlaridan ikki misol keltiring.
Eng koʻp tarqalgan qarash: "Mubham taʼdil" qabul qilinib, jarh hukmining sabablari bayon etilishi (mufassar boʻlishi) talab etiladi.
Vakillari: Imom Buxoriy va Imom Muslim.
Jarh qiluvchining oʻzi "qattiqqoʻl olimlardan" sanalishi (roviylarni kichik xato uchun jarh qilishi) jarh hukmiga qanday taʼsir qiladi? Bunday qattiqqoʻl muhaddislarga 3 ta misol keltiring.
Taʼsiri: Bunday holatda uning taʼdili qabul qilinadi, ammo jarh hukmi boshqa moʻtadil muhaddislarning hukmi bilan muvofiqligi tekshirilib, keyin qabul qilinishiga sabab boʻladi. Ularning jarh hukmi roviyning rivoyatlarini rad etish uchun yetarli asos hisoblanmaydi.
Vakillar: Abu Hotim Roziy, Nasoiy, Ibn Main, Ibn Qatton, Yahyo Qatton va Ibn Hibbon (ularning istalgan uchtasi).
Nima sababdan "siqa kishining rivoyat qilgani sababli roviyni taʼdil qilish" hukmi qabul qilinmaydi? Shuningdek, roviyning tashqi koʻrinishiga asoslangan taʼdil hukmlari nima uchun rad etiladi?
Siqa kishining rivoyat qilishiga asoslangan taʼdil rad etilishi: Bu kabi taʼdil hukmi qabul qilinmaydi, chunki ishonchli (siqa) roviyning hadis rivoyat qilishi, undan hadis olgan roviyning oʻz-oʻzidan ishonchli (siqa) ekaniga asos boʻla olmaydi.
Tashqi koʻrinishga asoslangan taʼdilning rad etilishi: Bunday hukm qabul qilinmaydi, chunki tashqi koʻrinish va shunga oʻxshash sifatlar ham ishonchli (siqa), ham zaif roviylarda topilishi mumkin boʻlgan sifatlardir, demak, ular yetarli asos hisoblanmaydi.
Roviylarga baho berishda qattiqqoʻl boʻlgan (Birinchi guruh) muhaddislar, roviyni ishonchli (taʼdil) deb baholash uchun qanday shartni qoʻyishgan? Bu guruhga Imom Buxoriy yoki Imom Termiziyni kiritish mumkinmi?
Asosiy Shart: Roviyni ishonchli deb baholashda uning barcha salbiy sifatlardan xoli boʻlishini shart qilishgan.
Kiritish mumkin emas: Imom Buxoriy (moʻtadil muhaddislar guruhida) va Imom Termiziy (nisbatan yengil shartlar qoʻygan muhaddislar guruhida) boʻlgani sababli, ularni qattiqqoʻl muhaddislar guruhiga kiritish mumkin emas.
Jarh va taʼdil qiluvchi shaxsda "taassubdan xoli boʻlish" shartining ahamiyati nima? Imom Doraqutniyning Abu Hanifa haqidagi bahosiga nisbatan keltirilgan misol bu shartning buzilishini qanday koʻrsatadi
Ahamiyati: Muhaddislar roviyni baholovchi kishida ushbu roviyga nisbatan shaxsiy gʻaraz va taassub boʻlmasligi lozimligini taʼkidlashgan. Chunki, kishining shaxsiy gʻarazi hukmga taʼsir qilishi va uni xolislikdan uzoqlashtirishi mumkin.
Misol: Imom Doraqutniyning faqih Abu Hanifa toʻgʻrisida "zaif al-hadis" deb bergan bahosiga toʻxtalib, muhaddis Abdulhay Laknaviy ushbu hukmni Doraqutniyning faqihga nisbatan taassubi bilan bogʻlaydi. Ya'ni, taassub tufayli Doraqutniy xolis baho berishdan chetlashgan deb hisoblanadi.
Taʼdil hukmining sabablarini bayon etish shart qilinmasligining asosiy sababi matnda nima deb koʻrsatilgan? Jarh va taʼdil hukmlari sabablariga koʻra qanday ikki turga boʻlinadi?
Taʼdil sababini bayon etmaslik sababi: Roviyni ishonchli deb hukm qilish omillari koʻp ekani (koʻplab ijobiy ishlarni qilgani yoki koʻplab man qilingan ishlarni qilmagani) hamda bularni zikr qilish mashaqqat tugʻdirishi yoki kitobning hajmi kattalashib ketishiga olib borishi bilan bogʻliq.
Hukmlarning turlari:
Mufassar: Sabablari bayon etilgan.
Mubham: Sabablari ochib berilmagan
Roviylar orasidagi "zamondosh kishilar oʻrtasidagi gʻarazgoʻylik yoki hasad" sababli berilgan jarh hukmi qanday baholanadi? Imom Zahabiy bu borada qanday xulosa bergan?
Baholash: Oʻzaro hasad yoki gʻarazgoʻylik sababli berilgan jarh hukmlari inobatga olinmaydi va bunday hukmlar rad etiladi. Bunday jarh, aksincha, jarh qiluvchining oʻzining adolatiga putur yetkazishi mumkin.
Imom Zahabiyning xulosasi: U shunday degan: "Aqron (zamondosh ikki kishi)ning bir-biri haqidagi soʻzlariga, agar senga ular adovat yoki mazhab yoki hasad sababidan boʻlib tuyilsa, eʼtibor berilmaydi."
Mubham (kimligi nomaʼlum) kishiga nisbatan berilgan taʼdil hukmi (masalan, "menga siqa odam aytib berdi") nima uchun muhaddislar tomonidan qabul qilinmaydi?
Muhaddislar bunday taʼdil hukmini qabul qilishmagan, chunki "siqa odam" deb taʼriflangan roviyning shaxsi (ismi, nasabi) nomaʼlum boʻlib qoladi. Jarh va taʼdil qoidalariga koʻra, roviyning hukmi qabul qilinishi uchun uning aynan kim ekani aniq boʻlishi va oʻzida eʼtirof etilgan shartlarning topilishi kerak. Mubham taʼdil bu shartlarni tekshirishga imkon bermaydi.
Ali ibn Madiniyning Yahyo Qatton haqidagi soʻzlarida, u Yahyo Qattonni qattiqqoʻl deb taʼkidlagan. Agar Yahyo ibn Said Qatton va Abdurahmon ibn Mahdiy roviyning rivoyatini tark etishga ixtilof qilsalar, Ali ibn Madiniy qaysi olimning hukmini qabul qilishini va nima uchun bunday qarorga kelishini tushuntiring.
Qabul qilishi: Ali ibn Madiniy ixtilof yuzaga kelsa, Abdurahmon ibn Mahdiyning gapini oladi (ya'ni, uning hukmini afzal koʻradi).
Sababi: Ali ibn Madiniyning aytishicha, "Chunki, Yahyo qattiqqoʻl edi". Demak, Abdurahmon ibn Mahdiyning hukmi (taʼdil yoki jarh) Yahyo Qattonning haddan tashqari qattiqqoʻllik bilan berilgan hukmiga nisbatan moʻtadilroq va adolatliroq deb hisoblangan.
Jumhur ulamolar jarh va taʼdil qiluvchiga nisbatan qoʻyilgan "erkak boʻlishi" yoki "ikki kishi hukm bergan boʻlishi" kabi shartlarni nima uchun qabul qilishmagan? Jumhurning bu qarashiga matnda keltirilgan naqliy dalilni tushuntiring.
Qabul qilmaslik sababi: Jumhur ulamolar jarh yoki taʼdil qiluvchi kishining erkak yoki ayolligi, hur yoki qul boʻlishini hukmning qabul qilinishi uchun shart deb hisoblashmagan. Shuningdek, jarh yoki taʼdil qiluvchi guvoh emas, balki hukm chiqaruvchi hisoblanganligi sababli, ikki kishi guvohlik berishi lozimligi haqidagi qarashlarni ham qabul qilishmagan.
Naqliy Dalil: Muhammad (s.a.v.) "Ifk" hodisasida Oisha bint Abu Bakr toʻgʻrisida Bariradan soʻraganlari toʻgʻrisidagi hadis. Nabiy (s.a.v.) Bariradan (ayol kishidan) Oysha (r.a.) haqida gumon tugʻdiradigan biror narsa bilgan-bilmaganini soʻraganlar va uning "Oysha oltinning xushboʻy narsadan ham yaxshiroqdir" degan taʼdilini qabul qilganlar. Bu, adolatli ayol kishining roviy toʻgʻrisidagi tazkiyasi (taʼdili) qabul qilinishiga dalil boʻladi.
Imom Zahabiyning qattiqqoʻl muhaddislar (masalan, Yahyo ibn Main) tomonidan sabablari bayon etilmagan jarh hukmlari haqidagi xulosasi qanday? Moʻtadil yoʻldan borgan Imom Buxoriy kabi muhaddislarning sabablari bayon etilmagan jarh hukmlari esa, nima uchun roviyning rivoyatlarini tark etish uchun yetarli asos boʻla oladi?
Qattiqqoʻl Muhaddislarning Jarhi (Mubham): Imom Zahabiy taʼkidlashicha, qattiqqoʻl muhaddislarning (masalan, Shuʼba ibn Hajjoj, Yahyo ibn Main) sabablari bayon etilmagan jarh hukmlari, ushbu jarh hukmiga muvofiq keluvchi boshqa qarash mavjud boʻlgandagina qabul qilinishi mumkin va aks holda qoʻshimcha oʻrganishni talab etadi. Bu ularning roviylarni baholashda haddan tashqari qattiqqoʻlligi bilan bogʻliq.
Moʻtadil Muhaddislarning Jarhi (Mubham): Imom Buxoriy kabi moʻtadil yoʻldan borgan muhaddislarning roviy toʻgʻrisidagi sabablari bayon etilmagan jarh hukmi esa, roviyning rivoyatlarini tark etish uchun yetarli asos boʻla oladi. Chunki, moʻtadil olimlar faqat jiddiy nuqson boʻlgandagina jarh hukmini berishadi.
Jarh qilinuvchi kishi bilan bogʻliq sabablardan biri — u jarhga sabab boʻlgan ishdan tavba qilishi. Hadis toʻqishda ayblangan roviyning tavbasi uning rivoyatlarini qabul qilishga asos boʻladimi? Imom Buxoriyning Ali Ibn Madiniyning rivoyatlarini oʻz "al-Jomeʼ"siga kiritgani bu masalaga qanday dalil boʻladi?
Hadis Toʻqishdan Tavba: Koʻpchilik ulamolar hadis toʻqishda ayblangan roviyning rivoyatlari tavba qilgandan keyin ham qabul qilinmasligini aytishgan. Biroq, baʼzi imomlar bunday roviyning tavbasi rivoyatlarni qabul qilishga asos boʻlishini aytishgan.
Imom Buxoriy misoli: Ali Ibn Madiniy oʻlim xavfi ostida mu’taziliylarning qarashini qoʻllab-quvvatlagani va keyinchalik bu ishidan tavba qilgani zikr qilinadi. Imom Buxoriy uning rivoyatlarini oʻz "al-Jomeʼ"siga kiritish bilan, jarhga sabab boʻlgan gunohdan tavba qilgan kishining rivoyatlari qabul qilinishi mumkinligiga isbot keltirgan.
Taʼdil hukmining qabul qilinishiga toʻsqinlik qiluvchi omillardan biri — "taʼdil hukmini beruvchi kishi ishonchli deb baholanayotgan roviy bilan bir guruh yoki toifaga mansub boʻlishi". Muhaddislar bunday taʼdilni rad etish sababini izohlang. Shuningdek, Imom Buxoriy va Muslimning "Sahih" roviylari borasidagi tanqidlarga raddiya berishda hanafiy ulamolari qanday qoidani asos qilib olganlar?
Taassub Sababi: Muhaddislar ushbu turdagi taʼdil hukmini qabul qilishmaydi, chunki mutaassib (bir guruhga mansub) kishi oʻz tarafdorlarini ishonchli deb bilib, ularning ayblariga eʼtibor bermaydi. Aksincha, oʻziga muxolif odamning ayblariga ortiqcha eʼtibor qaratib, xolis baho bera olmaydi. Shaxsiy moyillik va taassub hukmning obʼyektivligini yoʻqotadi.
Hanafiy Ulamolarining Qoidasi: Hanafiy ulamolari Imom Buxoriy va Muslim roviylariga berilgan tanqidlarga raddiya berishda, agar bir kishi haqida ham mubham jarh, ham mubham taʼdil hukmi mavjud boʻlsa, muhaddislar qaysi hukm koʻpchilikdan rivoyat qilinganini eʼtiborga olsa, hanafiylar taʼdilni (ishonchlilik hukmini) qabul qilishganini alohida qayd etishgan.
Jarh va taʼdil odoblari orasida roviy toʻgʻrisida jarh va taʼdilga doir hukmlar mavjud boʻlgan oʻrinda faqat jarhnigina naql qilishdan saqlanish sharti qayd etilgan. Bu odobning zarurligi va hikmati nimada? Shuningdek, jarh qilishda ortiqcha soʻzdan saqlanishning sharʼiy sababini izohlang.
Faqat Jarhni naql qilishdan saqlanishning hikmati:
Zarurligi: Roviylarning ishonchlilik darajasi haqida turlicha hukmlar mavjud boʻlgan hollarda, toʻliq va adolatli baho berish uchun muhaddislar ushbu hukmlarning barchasini (ham jarh, ham taʼdilni) qayd etish lozim boʻlishini taʼkidlashgan.
Hikmati: Faqat jarhni naql qilish notoʻliq va bir tomonlama rasm hosil qiladi, bu esa roviyning haqiqiy ilmiy maqomini belgilashda xatolikka olib kelishi mumkin. Har ikki tomonlama hukmni keltirish adolat tamoyilini taʼminlaydi.
Jarhda ortiqcha soʻzdan saqlanishning sharʼiy sababi:
Bu, jarhning aslida kishilar ayblarini boshqalarga oshkor etish hisoblanishi bilan bogʻliq. Islomda gʻiybat va musulmonning obroʻsiga tegish qatʼiyan harom qilingan. Shuning uchun, hadis sanadining ishonchliligini aniqlash kabi sharʼiy zarurat tufayligina jarh qilishga ruxsat berilgan. Zarurat miqdoridan ortiqcha soʻz aytish esa, bu ruxsat doirasidan chiqib, gʻiybatga aylanadi.
Jarh va taʼdil hukmini naql qiluvchiga qoʻyilgan "doimo isnodni (hukmni kimdan olganini) zikr qilish" shartining buzilishi Imom Zahabiy misolida qanday natijaga olib kelgan? Shuningdek, "sharʼiy hukmlarni bilish" shartining kiritilish sababini, Imom Shofeiy Misrda guvoh boʻlgan misol orqali tushuntiring.
Isnodsiz Naqlning Natijasi:
Misol: Imom Zahabiy Kahmas ibn Hasan Tamimiy haqida "Azdiy: 'Yahyo ibn Main: u zaif', degan" deb qayd etgan.
Natija: Azdiy Ibn Mainning gapini bilvosita, isnodni zikr qilmasdan naql qilgani sababli, Imom Zahabiy muzkur hukmning qabul qilinmasligini taʼkidlaydi. Chunki, isnodsiz keltirilgan hukmning ishonchliligi shubhali hisoblanadi.
Sharʼiy Hukmlarni Bilish Sababi:
Sababi: Bu shart kishining boshqa birovning ishini halol yoki harom ekanini anglamagan holda, voqelikning aksiga hukm qilishi (taqvodorni gunohkor va gunohkorni taqvodor deb oʻylab, xato hukm chiqarishi) mumkinligi sabablidir.
Imom Shofeiy misoli: Imom Shofeiy Misrda bir kishining boshqa birovni turgan holda bavl qilgani sababli jarh qilganiga guvoh boʻlgan. Turgan holda bavl qilish baʼzi ulamolar nazarida makruh boʻlishi mumkin, ammo bu holat hadis roviysini butunlay jarh qilishga (rivoyatini qabul qilmaslikka) sabab boʻladigan darajadagi sharʼiy ayb hisoblanmaydi. Sharʼiy hukmlarni bilmaslik esa, oddiy bir harakatni fosiqlik darajasida baholashga olib kelgan.
Jarh va taʼdil hukmining qabul qilinishi shartlaridan biri boʻlgan, roviyning ismi yoki nasabi maʼlum boʻlmasa-da, uning aynan kim ekani aniq boʻlishi masalasini, Xatib Bagʻdodiyning Oisha (r.a.)dan keltirgan rivoyati asosida izohlang. Ismi nomaʼlum (majhul) roviyning rivoyati qaysi holatda qabul qilinishi mumkin?
Ismi Nomaʼlum Roviylarning Hukmi: Muhaddislar hadis isnodidagi roviyning ismi yoki nasabi maʼlum boʻlmagan holda, agar u "adolat" sifatlari bilan sifatlangan boʻlsa va uning aynan kim ekani aniq boʻlsa, uning rivoyatlari qabul qilinishini taʼkidlashgan.
Xatib Bagʻdodiy misoli: Oisha (r.a.)dan nabiz (totli suv) haqida soʻralganda, u habash joriyani chaqirib, "mana shundan soʻra, chunki u Rasululloh (s.a.v.)ga nabiz tayyorlab berardi", degan. Ushbu rivoyatda joriyaning ismi maʼlum boʻlmasa-da, uning Paygʻambar (s.a.v.)ga xizmat qilgani orqali ishonchli (adolatli) ekani aniq boʻlganligi sababli, hadis ishonchli baholangan va hatto Imom Muslim "Sahih"iga kiritgan.
Xulosa: Ismi nomaʼlumlik (jaholat), agar roviyning adolatli ekani yoki uning kimligi maʼlum bir vazifasi orqali aniq boʻlsa, uning rivoyatini qabul qilishga putur yetkazmaydi.
Jarhning qabul qilinishiga toʻsqinlik qiluvchi omillardan biri boʻlgan "jarh hukmining nisbiy ekani"ni Imom Dorimiyning Alo ibn Abdurahmon haqidagi rivoyati orqali tushuntiring. Shuningdek, jarh hukmining rad etilishiga sabab boʻlgan "muhaddisning roviylarni adashtirib yuborishi" holatiga bir misol keltirib, Xatib Bagʻdodiyning xulosasini ayting.
arhning qabul qilinishiga toʻsqinlik qiluvchi omillardan biri boʻlgan "jarh hukmining nisbiy ekani"ni Imom Dorimiyning Alo ibn Abdurahmon haqidagi rivoyati orqali tushuntiring. Shuningdek, jarh hukmining rad etilishiga sabab boʻlgan "muhaddisning roviylarni adashtirib yuborishi" holatiga bir misol keltirib, Xatib Bagʻdodiyning xulosasini ayting.
Imom Tahonaviyning xulosasidan kelib chiqib, jarh hukmi barcha hollarda ham roviyning rivoyatiga taʼsir etmasligi nimani anglatadi? Ushbu bobni puxta oʻrgangan kishi qanday malakaga ega boʻladi deb taʼkidlanadi?
Taʼsir Etmasligi Anglatilgani: Imom Tahonaviyning soʻzlari shuni anglatadiki, jarh (tanqid) hukmlari turlicha boʻlib, ularning barchasi ham bir xil ogʻirlikda emas. Jarh hukmlari orasida roviyga mutlaqo taʼsir qilmaydiganlari (masalan, kichik xatolar yoki nisbiy jarh) bor. Taʼsir qiladiganlari orasida ham roviyni rivoyatlari hujjat qilinadigan darajadan tushiruvchi (masalan, hadis toʻqish) va tushirmaydigani (masalan, xotiraning ozgina zaiflashishi) mavjud boʻladi.
Ega Boʻlinadigan Malaka: Imom Tahonaviy taʼkidlashicha, kim ushbu faslni (jarh va taʼdil qoidalarini) puxta oʻrganib, tadabbur qilsa, Alloh xohlasa, jarhlarda (hukmlarida) tekshirib koʻrish va tanqidiy yondashish malakasiga ega boʻladi. Boshqacha aytganda, har qanday tanqidni koʻr-koʻrona qabul qilmasdan, uni ilmiy mezonlar asosida saralash, tahlil qilish va baholash koʻnikmasini rivojlantiradi.