1. Marfuʼ va mavquf rivoyatlar, ularni ajratish yoʻllari.
Hadis matni bevosita Sahobiyning gapi, ishi yoki “taqrir”iga (ma’qullovi) taalluqli bo‘lsa, bunday hadis nima deb ataladi?
“Mavquf” hadis (manbalarda “asar” deb ham ataladi).
Agar hadis matni Tobein yoki Tabaa tobeinga (sahobiylardan keyingi avlodga) nisbat berilgan bo‘lsa, u qanday nomlanadi?
“Maqtuʼ” hadis.
Muhaddislar atamasida “mutobeʼ” soʻzining lugʻaviy va istilohiy maʼnosi nima
Lugʻaviymaʼnosi: “Izidan ergashdi”, “muvofiq b oʻldi”.
Istilohiy maʼnosi: Roviyning boshqa bir roviyga uning shayxida yoki ulardan yuqoridagi kishiga, ayni sahobiydan naql qilingan hadisda sherik boʻlishidir.
“Eʼtibor” atamasi hadis ilmining qaysi amaliyotiga nisbatan ishlatiladi?
Hadisning rivoyat yoʻllarini tekshirish, uning “mutobeʼ” yoki “shohid”lari mavjudligi yoki yoʻqligini aniqlash jarayoniga nisbatan ishlatiladi.
“Shohid” so‘zi arab tilida qanday lug‘aviy ma’noni anglatadi va hadisshunoslik atamasi sifatida unga qanday ta’rif berilgan?
Lug‘aviy ma’nosi: “Shohid” so‘zi arab tilidagi “shahida” (guvoh bo‘lmoq) fe’lidan olingan bo‘lib, “guvoh” degan ma’noni anglatadi.
Istilohiy ma’nosi: Hadisshunoslikda bir sahobiydan rivoyat qilingan hadisga aynan (lafzan) yoki ma’nan muvofiq holda boshqa bir sahobiy tomonidan rivoyat qilingan hadisga aytiladi.
Sahobiy hadisni rivoyat qilishda “Menga Rasululloh (s.a.v.) aytdilar” yoki “Eshitdim”, “Ko‘rdim” kabi so‘zlarni ishlatsa, bu “Marfuʼ” hadisning qaysi turiga kiradi?
Ochiq-oydin marfuʼ
: Matn shaklan “mavquf” (sahobiyning so‘zi) bo‘lib ko‘rinsa-da, lekin ma’no jihatidan uning Rasululloh (s.a.v.)dan olinganiga dalolat qiluvchi belgilar bo‘lsa, bu qanday hadis deyiladi?
Hukmiy marfuʼ.
Muhaddislar “tafarrud” va “gʻarib” atamalarini qanday farqlaydilar?
Tafarrud: Hadisning isnodiga tegishli boʻlib, faqat bir roviy tomonidan rivoyat qilinishiga aytiladi.
Gʻarib: Hadisning matniga tegishli boʻlib, uning matniga muvofiq boshqa rivoyatning mavjud emasligiga aytiladi.
Agar “mutobaa” (muvofiqlik) hadisning ham lafzida, ham maʼnosida kuzatilsa, qaysi ibora ishlatiladi va faqat maʼnosida boʻlsa, qaysi ibora ishlatiladi?
Lafz va maʼnoda muvofiq boʻlsa: “Misluqu” (uning misli, مثله).
Faqat maʼnoda muvofiq boʻlsa: “Nahvuhu” (uning oʻxshashi, نحوه).
Matnda keltirilgan Imom Termiziy rivoyati misolida, Abu Hurayraning “zaif”roq sanadga ega bo‘lgan hadisi qanday qilib Zayd ibn Xolid rivoyati sababli “sahih lig‘ayrihi” darajasiga ko‘tarilganini tushuntirib bering.
Abu Hurayra rivoyatining sanadidagi roviy Muhammad ibn Amrning xotirasi kuchli bo‘lmagani sababli, bu hadis aslida “hasan lizotihi” (o‘z holicha hasan) darajasida edi. Biroq, xuddi shu mazmundagi hadis Zayd ibn Xolid tomonidan ham rivoyat qilingan va uning sanadi “sahih” (kuchli) bo‘lgan. Natijada, kuchliroq rivoyat (Zayd ibn Xolidniki) Abu Hurayraning rivoyatini quvvatlab, uni “sahih lig‘ayrihi” (boshqa dalil sababli sahih) darajasiga ko‘targan.
Sahobiyning “Falon ishga buyurildik” yoki “Qaytarildik” (masalan, Bilol (r.a)ning azon haqidagi so‘zi) degan gapi nima uchun “Ochiq-oydin marfuʼ” emas, balki “Hukmiy marfuʼ” hisoblanadi?
Chunki buyruq fe’li majhul (noaniq) nisbatda kelgan. Buyuruvchi Rasululloh (s.a.v.) bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lsa-da, Abu Bakr yoki Umar (r.a.) kabi boshqa rahbarlar bo‘lish ehtimoli ham borligi uchun u “hukmiy” hisoblanadi
Sahobiyning kelajakdagi g‘aybiy ishlar (jannat, do‘zax, qiyomat) yoki qadimda o‘tgan payg‘ambarlar haqidagi xabarlari qaysi shart bilan “Hukmiy marfuʼ” hisoblanadi?
O‘sha sahobiyning avval “Ahli kitob”lardan bo‘lmaganligi yoki ularning kitoblarini o‘qib, rivoyat qiladigan kishilardan bo‘lmasligi sharti bilan. (Chunki bu ma'lumotlarni ijtihod/aql bilan bilib bo'lmaydi, demak Payg'ambardan eshitgan bo'ladi).
Toʻliq mutobaa” va “Qisman mutobaa” oʻrtasidagi asosiy farq nimada?
Toʻliq mutobaa: Roviy boshqa roviyning rivoyatiga isnodning avvalida, yaʼni bevosita shayxida sherik boʻladi.
Qisman mutobaa: Roviy boshqa roviyga isnodning avvalida emas, balki keyingi tabaqalaridan birida (shayxidan yuqorida) sherik boʻladi.
Hadisning boshqa rivoyat yoʻllarini izlashda “Atrof” kitoblarining “Musnad” kitoblaridan farqli ravishda qanday afzalligi bor?
“Atrof” kitoblarida hadislar soʻzlari eʼtiboridan jamlangan boʻlib, istalgan matnni ayni lafzlarda yoki maʼnan bir xilligini aniqlash oson boʻladi. “Musnad”larda esa asosan roviy boʻyicha qidiriladi.
Muhaddislar tasnifiga ko‘ra, roviyning qaysi turdagi kamchiliklari tufayli yuzaga kelgan zaifliklar “mutobaot” va “shohid” orqali kuchaytirilib, maqbul darajaga ko‘tarilishi mumkin, qaysi holatlarda esa bu imkonsiz hisoblanadi?
Ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan holatlar: Agar hadisning zaifligi roviyning majhulligi (noma’lumligi), mursalligi, **munqati’**ligi, tadlis (yashirish) qilishi yoki xotirasidagi kamchilik tufayli bo‘lsa, bunday hadislar boshqa yo‘llar bilan quvvatlansa, maqbul darajaga ko‘tarilishi mumkin.
Ko‘tarilishi imkonsiz holatlar: Agar zaiflik jiddiy sabablar, ya’ni hadisning mu’zalligi, roviyning yolg‘onchilikda yoki hadis to‘qishda ayblangani hamda matruk (tashlab ketilgan) bo‘lishi oqibatida yuzaga kelsa, “mutobaot” (ergashish) natijasida ham maqbul darajaga ko‘tarilmaydi.
Imom Navaviyning fikricha, sahobiylarning “Rasululloh (s.a.v.) zamonlarida mana bunday qilar edik” degan so‘zlari (agar hadis ochiq nisbat berilmagan bo‘lsa) qaysi turga kiradi va nima uchun?
Imom Navaviy va ko‘pchilik faqihlar buni “Mavquf” deb hisoblaydilar (yoki mavqufning alohida turi). Chunki bu gapda to‘g‘ridan-to‘g‘ri Rasululloh (s.a.v.)ga nisbat yo‘q, balki sahobiylarning odati nazarda tutilgan bo‘lishi mumkin.
Rivoyatning “Mavquf” yoki “Maqtuʼ” deb atalishi uning sanadi (isnod zanjiri) haqida qanday hukm beradi: sanad uzilganmi yoki bog‘langanmi?
Bu atamalar faqat matnning sifatini bildiradi, sanadning holatini emas. Mavquf yoki Maqtuʼ hadisning sanadi ham “sahih (uzluksiz)” yoki “zaif (uzilgan)” bo‘lishi mumkin.
Matnda keltirilgan misolga koʻra, Ibn Xuzayma va Imom Muslim bir hadisni rivoyat qilganda, ularning zanjiri faqat sahobiyda (Ibn Umar) birlashgan. Bu qaysi turdagi mutobaa hisoblanadi va nima uchun?
Bu “Qisman mutobaa” hisoblanadi. Chunki ikki muhaddis (Ibn Xuzayma va Imom Muslim) bevosita oʻz shayxlarida emas, balki isnodning yuqori qismida (aslida), yaʼni sahobiyda birlashmoqdalar.
Agar bir roviy “tadlis” (birovdan eshitmaganini eshitgandek qilib aytish) bilan tanilgan boʻlsa, “toʻliq mutobaa” uning rivoyatiga qanday taʼsir qiladi?
“Toʻliq mutobaa” natijasida isnodda “tadlis” mavjud emasligi yoki tushirib qoldirilgan roviy ishonchli kishi ekani maʼlum boʻladi, bu esa hadisning ishonchlilik darajasini oshiradi.
“Mutobaot” va “shohid” atamalarini qo‘llashda ba’zi muhaddislar va Ibn Hajar Asqaloniy o‘rtasida qanday farqli va o‘xshash yondashuvlar mavjud hamda nima uchun
Farqli yondashuv: Ba’zi muhaddislar “shohid” atamasini faqat ma’nodagi muvofiqlikka nisbatan qo‘llashni afzal ko‘rishgan (sahobiy bitta yoki ikkita ekaniga qaramay).
Ibn Hajar yondashuvi: U kishi ba’zida bu ikki atama bir-birining o‘rnida ishlatilaverishini ta’kidlagan.
Xatib Bag‘dodiy va ko‘pchilik muhaddislar o‘rtasida “Marfuʼ” hadis ta’rifi bo‘yicha qanday ixtilof mavjud?
Xatib Bag‘dodiy faqat sahobiy Rasululloh (s.a.v.)dan rivoyat qilgan hadisnigina “Marfuʼ” deydi. Ko‘pchilik muhaddislar esa sanadida sahobiy bo‘lmasa ham (masalan, tobein to‘g‘ridan-to‘g‘ri Payg‘ambarga nisbat bersa ham), matn Rasululloh (s.a.v.)ga qaratilgan bo‘lsa, uni “Marfuʼ” deb hisoblayveradilar.
Ibn Saloh “Sahih hadis”ga ta’rif berishda “Musnad” so‘zini ishlatgan. Bunga boshqa muhaddislar nima sababdan e’tiroz bildirganlar
Chunki “Musnad” so‘zi matnning Payg‘ambarga nisbat berilganini (marfuʼligini) bildiradi. Sahihlik shartlarida esa asosiy urg‘u matnning kimga tegishliligiga emas, balki roviylarning eshitishi va zanjirning uzluksizligiga (Muttasil) qaratilishi kerak edi.
Mutobaotning hadisga taʼsiriga koʻra turlaridan biri: “Rivoyatni ham, roviyni ham quvvatlamaydigan” holatdir. Bu qanday vaziyatda yuz beradi?
Bu holat “jarh” qilingan (zaif) roviy oʻzi kabi boshqa zaif roviyga muvofiq boʻlganda yoki “mubham” (nomaʼlum) roviyga boshqa bir “mubham” kishi mutobaa qilganda yuz beradi. Bunda isnoddagi nuqson (zaiflik yoki nomaʼlumlik) bartaraf etilmaydi.
Baʼzi roviylar “Saduq” (rostgoʻy) boʻlsa-da, xotirasi yomonligi (“sayyiul hifz”) sababli tanqid qilinadi. Shunday roviyga boshqa ishonchli roviyning mutobaa qilishi (muvofiq kelishi) natijasida roviyning shaxsiy maqomi va hadisning matni qanday oʻzgaradi?
Mutobaa natijasida hadis matni quvvatlanadi va roviyning aynan shu rivoyatda xato qilmagani aniqlanadi, lekin bu narsa roviyning oʻzidagi “yomon xotira” illatini ketkazmaydi. Yaʼni, hadis sahih yoki hasan darajasiga koʻtarilishi mumkin, ammo roviyning umumiy maqomi oʻzgarmaydi.
“Amallar niyatlarga muvofiq savob beriladi” hadisining isnodidagi “tafarrud” (yolg‘izlik) holatiga qaramay, nima sababdan ba’zi ulamolar uni “ma’naviy mutavotir” deb baholashgan va bu holat hadisshunoslikda matnni o‘rganishdan ko‘zlangan asosiy maqsadni qanday ochib beradi?
Ushbu hadis sanadning boshida (aslida) va keyingi uch tabaqasida bitta roviy orqali kelgan (tafarrud) bo‘lsa-da, uning ma’nosini quvvatlovchi ko‘plab boshqa hadislar mavjud. Shu sababli, ulamolar uni lafzan emas, balki “ma’naviy mutavotir” (ma’nosi jihatidan eng kuchli daraja) deb baholashgan. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, hadisshunoslikda asosiy maqsad faqat quruq sanad zanjirini tekshirish emas, balki hadisning mazmun-mohiyati din asoslariga va boshqa ishonchli manbalarga qanchalik mos kelishini aniqlash orqali uning sobitligini isbotlashdir.