a
Agar matnda fuqarolik jamiyati bir tomondan “davlat ta’siri va aralashuvidan, ma’muriy tazyiqlardan holi bo‘lgan” munosabatlar majmui sifatida ta’riflansa, ikkinchi tomondan nima uchun uning siyosiy mohiyati aynan huquqiy davlat orqali ifodalanishi, hatto fuqarolik jamiyati to‘la ma’noda mavjud bo‘lishining shak-shubhasiz sharti huquqiy davlatning mavjudligi ekani ta’kidlanadi?
Chunki fuqarolar va ularning uyushmalari davlat organlari bilan huquqning teng subyektlari sifatida munosabatga kirishadilar. Agar bu munosabatlarda huquq yoki manfaatga putur yetsa, shaxs sudga murojaat etishi va qonuniy asoslarda sud tartibida o‘z huquqini tiklashga erishishi lozim. Shu sabab huquqiy davlat nafaqat fuqarolik jamiyatini boshqaruvchi tizim, balki o‘zini o‘zi boshqaruvchi fuqarolik jamiyatiga bog‘liq, uning manfaat va ehtiyojlariga bo‘ysunuvchi tizim sifatida maydonga chiqadi.
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati bilan huquqiy davlat o‘rtasidagi munosabat “shakl bilan mazmunning o‘zaro aloqadorligi” tarzida izohlanadi?
Chunki matnga ko‘ra, huquqiy davlat fuqarolik jamiyatining siyosiy mohiyatini, siyosiy shaklini tashkil etadi. Shu bois fuqarolik jamiyati to‘la ma’noda mavjud bo‘lishining shak-shubhasiz sharti huquqiy davlatning mavjudligidir.
Matnda huquqiy davlatning demokratik tabiatini belgilovchi asosiy mezon sifatida nima ko‘rsatilgan?
Matnga ko‘ra, o‘z fuqarolarining haq-huquqlarini ta’minlab bera olmagan davlat demokratik huquqiy davlat deb atalishi mumkin emas. Shuningdek, davlat organlari va mansabdor shaxslar jamiyat va fuqarolar oldida mas’uldirlar, fuqarolar esa qonun oldida teng, huquqning teng subyekti sifatida e’tirof etilishi lozim.
Matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyatining ma’naviy asosini tashkil etuvchi ustuvor qadriyatlar nimalardan iborat?
Matnda fuqarolik jamiyatining ma’naviy hayotida inson benihoya ulug‘lanishi, umuminsoniy qadriyatlar e’zozlanishi, shuningdek insonning qadr-qimmati, mehr-oqibat, axloqiy poklik, adolatparvarlik va insonparvarlik odamlar o‘rtasidagi munosabatlarning belgilovchi mezoni sifatida ko‘rsatilgan.
Nima uchun matnda har qanday qonunning ustunligini ta’minlash hali huquqiy davlatchilik vujudga keldi degani emasligi alohida uqtirilgan?
Chunki matnga ko‘ra, qonunlar o‘z mazmuniga ko‘ra turlicha bo‘lishi mumkin. Mustabid, totalitar, avtoritar, fashistik davlatlarda nohaqlik, zo‘ravonlik va johillikni ifodalovchi qonunlar ham amal qilishi mumkin. Shu sabab huquqiy davlatda xalq irodasini ifodalovchi adolatli, demokratik, insonparvar qonunlarning ustuvorligi ta’minlanishi nazarda tutiladi.
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati iqtisodiy jihatdan xususiy mulkchilikka tayanishi aytilishi bilan birga, siyosiy jihatdan u faqat tegishli demokratik siyosiy tuzilmalar va institutlar mavjud bo‘lgandagina to‘laqonli namoyon bo‘lishi ko‘rsatilgan?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyatining birinchi jihati xususiy mulkchilik muhiti va iqtisodiy erkinlikni, ikkinchi jihati esa huquqiy davlatchilik, siyosiy plyuralizm va demokratik institutlarni talab qiladi. Shu sabab iqtisodiy islohotlar tegishli demokratik siyosiy tuzilmalar, institutlarning mavjud bo‘lishini taqozo etadi deb ko‘rsatilgan.
Mark Tulliy Sitseronning “qonun fuqarolik jamiyatini bog‘lovchi bo‘g‘ini, huquq esa qonun bilan o‘rnatilib, barcha uchun bir xil bo‘ladi” degan fikrida fuqarolik jamiyatining qaysi huquqiy asosi va prinsipi ifodalangan?
Mazkur fikrda fuqarolik jamiyatining qonun ustuvorligiga asoslanishi, shuningdek, huquqning umumiylik, tenglik va barchaga bir xil qo‘llanilish prinsiplari nazariy jihatdan ifodalangan.
Matnda fuqarolik jamiyati haqida gap ketganda bir vaqtning o‘zida xususiy mulkchilik, bozor iqtisodiyoti, davlat ishtirokini kamaytirish, nodavlat va jamoat tuzilmalarining rolini oshirish kabi iqtisodiy-siyosiy omillar tilga olinadi. Nima uchun muallif fuqarolik jamiyatining shakllanishini faqat siyosiy erkinlik bilan emas, balki aynan mulk, iqtisodiy mustaqillik va iqtisodiy faoliyat erkinligi bilan uzviy bog‘laydi?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyatining birinchi, ya’ni iqtisodiy jihati uning real ijtimoiy tayanchi hisoblanadi. Xususiy mulkchilik muhiti va munosabatlari qaror topgan jamiyatda shaxsning mulkiy mustaqilligi, iqtisodiy faoliyat yuritishdagi erkinligi ta’minlanadi, aynan shu asnoda shaxs davlat hokimiyatiga nisbatan mustaqil mavqeni egallaydi. Demak, iqtisodiy mustaqillik bo‘lmasa, fuqarolik jamiyati faqat shior bo‘lib qoladi.
Agar G. Gegel fuqarolik jamiyatini burjuacha ishlab chiqarish munosabatlari majmui sifatida tushungan va unda shaxslar o‘z xususiy manfaatlaridan kelib chiqib harakat qilishini aytgan bo‘lsa, nega matnda fuqarolik jamiyati faqat iqtisodiy emas, balki ma’naviy-axloqiy jihat bilan ham tavsiflangan?
Chunki matnga ko‘ra, Gegel fuqarolik jamiyatining asosan iqtisodiy negizini ochib bergan. Ammo matnda fuqarolik jamiyati nihoyatda murakkab ijtimoiy hodisa deb baholanib, uni iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy-axloqiy jihatlar asosida ta’riflash mumkinligi ko‘rsatilgan. Shu bois uning mohiyati faqat xususiy manfaat va ishlab chiqarish munosabatlari bilan cheklanmaydi.
NIMA - jamiyatning gumanistik imperativi ya'ni insoniy axloqiy qoidasi,ma'naviy mayog'i hisoblanadi.
ushbu savolda kitob ishlatilmasin
huquq
ushbu qaror maqsadi - iqtisodiyotni boshqarishning bozor usullariga o‘tkazishdan iborat deb ko‘rsatilgan.
savolar
- Bu harakatlar natijasida boshqaruv tizimda qanday o'zgarishlar paydo bolgan
- ushbu qaror qabul qilgan subyekt va sana va qaror nomi
- iqtisodiyot davlat yo'li bilan boshqarilmaydi deyilganda bu nimani anglatadi
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati bir vaqtning o‘zida ham “xususiy manfaat va ehtiyojlar sohasi”, ham “turli aloqalar, hamkorlik, hamjihatlikning ifodasi” sifatida tavsiflanadi?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyati faqat shaxsning xususiy hayot doirasi emas. Unda fuqarolar huquq va erkinliklarining asosiy qismi xususiy hayot sohasida ro‘yobga chiqariladi, lekin bu ularning ijtimoiy hayotdan ajralib qolganligini anglatmaydi. Shu sabab fuqarolik jamiyati, bir tomondan, xususiy manfaat va ehtiyojlarni amalga oshirish sohasi bo‘lsa, ikkinchi tomondan, shaxslar o‘rtasidagi aloqalar, hamkorlik va hamjihatlikning tashkiliy-institutsiyaviy ifodasi hamdir.
Matnda huquqiy davlatning oddiy davlatdan farqi izohlanganda oddiy davlat jamiyatdan ustun ekani, huquqiy davlat esa jamiyatga bo‘ysunishi aytiladi. Shu farqning fuqarolik jamiyati bilan bog‘liq eng muhim amaliy natijasi matnda qaysi ibora orqali ochilgan?
Bu farqning amaliy natijasi matnda “huquqiy davlat nafaqat fuqarolik jamiyatini boshqaruvchi tizim, balki o‘zini o‘zi boshqaruvchi fuqarolik jamiyatiga bog‘liq, uning manfaat va ehtiyojlariga bo‘ysunuvchi tizim” degan ibora orqali ochilgan. Ya’ni huquqiy davlat jamiyat ustidan turmaydi, balki fuqarolik jamiyati manfaatlariga xizmat qiladi.
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati g‘oyasining “hayotiy voqelikka aylanishigacha bo‘lgan amaliyotni ilmiy jihatdan tahlil etish” dolzarb mavzu deb baholanadi, holbuki fuqarolik jamiyati qadimdan mutafakkirlar nazarida ideal namuna sifatida ifodalab kelingan?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyati haqidagi g‘oya qadimdan mavjud bo‘lsa-da, uning tub ma’nosi va mohiyati bo‘yicha yagona nuqtayi nazar shakllanmagan, hatto yagona ilmiy ta’rifini yaratishga erishilmagan. Demak, muammo faqat g‘oyaning mavjudligida emas, balki uni amaliy voqelikka aylantirish jarayonini ilmiy tushuntirishdadir. Shu sabab matn nazarida fuqarolik jamiyati tarixiy ideal bo‘lishi bilan birga, zamonaviy ilmiy tahlilni talab qiladigan dolzarb masala hamdir.
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati bir tomondan “davlat hokimiyatidan mustaqil” institutlar tizimi sifatida, ikkinchi tomondan esa davlat bilan alohida siyosiy munosabatlarga kirishuvchi tuzilma sifatida tavsiflangan?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyatidagi uyushmalar, birlashmalar, nodavlat tashkilotlari davlat hokimiyatidan mustaqil bo‘lib, o‘zini o‘zi boshqarish prinsipi asosida faoliyat ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ular odamlarning ijtimoiy va shaxsiy manfaat hamda huquqlarini ifodalash va himoya qilishga safarbar etilgan ixtiyoriy uyushmalar timsolida davlat bilan alohida siyosiy munosabatlarga kirishadi.
Agar huquqiy ong huquqiy tartibga solish mexanizmining barcha elementlarida namoyon bo‘lsa, nega matnda uning mo‘tadilligi aynan subyektiv huquqlardan faol foydalanish, majburiyatlarni ongli bajarish, va huquqiy faoliyatni ijtimoiy nazorat qilishda ishtirok etish orqali tavsiflanadi?
Chunki huquqiy ongning haqiqiy darajasi faqat ichki qarash yoki tasavvur bilan emas, uning amaliy xulq-atvorda namoyon bo‘lishi bilan baholanadi. Matnga ko‘ra, huquqiy ong huquq normalarida, huquqiy munosabatlarda va huquqni ro‘yobga chiqarishga doir hujjatlarda namoyon bo‘ladi. Shu bois uning mo‘tadilligi va yetukligi shaxsning o‘z huquqlaridan faol foydalanishi, yuridik majburiyatlarni anglab bajarishi va huquqiy hayotda ongli ishtirok etishi orqali bilinadi.
Huquq tizimini tarmoqlarga ajratishda huquqiy tartibga solish predmeti va metodi asos bo‘lishi, qonunchilik tarmoqlarida esa davlat hayotining yo‘nalishlari va predmet muhimligi aytilgan. Shu farqdan kelib chiqib, nima uchun huquq tizimining ichki tuzilishi qonunchilik tizimining ichki tuzilishi bilan aynan mos kelavermaydi?
Chunki huquq tizimi obyektiv xususiyatga ega bo‘lib, ijtimoiy munosabatlarning tabiati hamda huquqiy tartibga solishning predmeti va metodiga asoslanadi. Qonunchilik tizimi esa huquqning tashqi shakli bo‘lib, unda qonun chiqaruvchi organning xohish-irodasi, davlat hayotining yo‘nalishlari va normativ hujjatlar iyerarxiyasi ham rol o‘ynaydi. Shu sabab huquq tizimining ichki bo‘linishi bilan qonunchilik tizimining ichki bo‘linishi har doim aynan bir xil bo‘lavermaydi.
Agar yuridik faktlar huquqiy munosabatlar o‘rnatishning muhim vositasi bo‘lsa, nega matnda yuridik akt va yuridik xatti-harakat o‘rtasidagi farq aynan huquqiy oqibatni ko‘zlash yoki ko‘zlamaslik mezoni orqali ochiladi?
Chunki matnga ko‘ra, har ikkisi ham huquqiy oqibat keltirib chiqaradi, lekin ularning ichki yuridik tabiati turlicha. Yuridik aktda subyekt huquqiy oqibatni ataylab ko‘zlaydi va huquq hamda majburiyatlarni vujudga keltirish, o‘zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan xohishni ifodalaydi. Yuridik xatti-harakatda esa shaxs bunday oqibatni maqsad qilmasligi mumkin, ammo qonun o‘sha harakatga huquqiy natija bog‘laydi. Demak, farq natijaning o‘zida emas, balki subyekt irodasining yo‘nalishida.
Agar davlat va huquq nazariyasi yuridik fanlarning obyektini davlat va huquq tashkil etishi, predmetini esa ularning turli xususiyatlari va mohiyatiga oid belgilar tashkil etishi bilan tavsiflansa, nega aynan shu fan boshqa sohaviy yuridik fanlar uchun metodologik poydevor deb e’tirof etiladi?
Chunki matnga ko‘ra, davlat va huquq nazariyasi davlat va huquqning eng umumiy qonuniyatlari, mohiyati, amal qilishi, namoyon bo‘lishi va asosiy kategoriyalarini ochib beradi. Sohaviy fanlar esa aynan shu umumiy tushuncha va kategoriyalarga tayangan holda o‘z predmetini o‘rganadi. Shu sabab fan nafaqat alohida hodisalarni sharhlaydi, balki barcha yuridik fanlar uchun umumnazariy va umummetodologik asos vazifasini bajaradi.
Subordinatsion , koordinatsion, reordinatsion munosabatlarni tushuntiring
Nima uchun matnda fuqarolik jamiyati jamoat birlashmalarining yig‘indisidangina iborat emas, balki ular faoliyati natijasida paydo bo‘ladigan munosabatlar tizimi deb ko‘rsatilgan?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyatining mohiyati faqat alohida tashkilotlarning mavjudligida emas, balki ular o‘rtasidagi turli aloqalar, hamkorlik, hamjihatlikda namoyon bo‘ladi. Shu sabab matn oldinroq ham fuqarolik jamiyatini shaxslarning oddiy yig‘indisi emas deb tavsiflaydi. Keyin esa bu fikr chuqurlashtirilib, u nafaqat jamoat va nodavlat institutlari tizimi, balki iqtisodiy, kasbiy, madaniy, diniy va boshqa manfaatlarni shakllantirishga va ularni amalga oshirishga qaratilgan ijtimoiy aloqalar tizimi ekani ko‘rsatiladi. Demak, tashkilotlar fuqarolik jamiyatining tashkiliy tomoni bo‘lsa, munosabatlar tizimi uning mazmuniy tomonidir.
Matnda huquqiy davlat o‘z-o‘zidan vujudga keladigan tuzum sifatida emas, balki muayyan ijtimoiy, siyosiy va huquqiy shart-sharoitlar asosida shakllanadigan tizim sifatida talqin etiladi. Shu nuqtayi nazardan, huquqiy davlat shakllanishining qo‘shimcha omillari va shartlari nimalardan iborat?
ijtimoiy ongda huquqiy nigilizmga barham berish;
– yuksak darajadagi siyosiy-huquqiy savodxonlikka erishish;
– partiyalar bilan davlat organlari funksiyalarini ajratish;
– davlat boshqaruvini demokratlashtirish;
– huquqiy madaniyatni yuksaltirish;
– yangi huquqiy tafakkur va huquqiy qadriyatlarning vujudga keltirilishi.
Nima uchun matnda O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllantirish manfaatlari qatorida aynan “norasmiy ijtimoiy shartnoma”, “vakillik demokratiyasi”, va “davlatning byurokratlashuviga qarshi turish” kabi uch xil yo‘nalish bir-biriga bog‘langan holda bayon qilingan?
Chunki matnga ko‘ra, fuqarolik jamiyati davlat uchun shunchaki qo‘shimcha institutlar tizimi emas. U, birinchidan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lida fuqarolar kelishuvi uchun tayanch bo‘ladi; ikkinchidan, shaxsning davlat ishlarini boshqarishda ishtirokini ta’minlab, vakillik demokratiyasining asosini tashkil etadi; uchinchidan esa, fuqarolarning siyosiy va ijtimoiy faolligini rag‘batlantirib, davlat institutlarining xalq manfaatlaridan uzilib qolishi xavfiga qarshi turadi. Demak, bu uch yo‘nalish fuqarolik jamiyatining iqtisodiy, siyosiy va nazorat funksiyalarini ifodalaydi.
Matnda fuqarolik jamiyatining ichki tuzilishi manfaatlar yo‘nalishiga qarab tasniflanadi. Shu tasnifga ko‘ra, ijtimoiy sohadagi manfaatlarni ifodalovchi institut va tuzilmalar qaysilar hamda ular jamiyat hayotining qaysi qatlamlarini qamrab oladi?
oila va uning manfaatlarini aks ettiruvchi maxsus tashkilotlar;
– ta’lim-tarbiya muassasalari;
– jamoat birlashmalari va nodavlat tashkilotlar;
– fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari;
– mustaqil ommaviy axborot vositalari;
– diniy tashkilotlar;
– milliy-madaniy markazlar;
– ko‘ngilli jamiyatlar;
– jamoatchilik fikrini aniqlash va o‘rganish institutlari;
– turli ijtimoiy ixtiloflarni adolatli hal etuvchi tuzilmalar kiradi.
Bu institutlar oilaviy, ta’limiy, ijtimoiy, ma’naviy, axborotiy va jamoatchilik manfaatlarini qamrab oladi.
Matnda islohotchi davlat nega fuqarolik jamiyatini jadal shakllantirishdan manfaatdor ekani besh bandda tushuntiriladi. Shu bandlar ichida qaysi biri fuqarolik jamiyatining davlatga sherik bo‘lishini, qaysi biri esa davlatning fuqarolardan uzilib qolish xavfiga qarshi turishini ko‘rsatadi?
Birinchi band fuqarolik jamiyatining davlatga sherik bo‘lishini ko‘rsatadi, chunki unda “islohotchi-davlat uchun sherik vujudga keltiriladi” deyiladi. Beshinchi band esa davlatning fuqarolardan uzilib qolish xavfiga qarshi turish funksiyasini ko‘rsatadi, chunki unda fuqarolarning siyosiy va ijtimoiy faolligi davlatning byurokratlashuvi va institutlarning xalq manfaatlaridan uzilib qolishi xavfiga qarshi turishi aytiladi.