ASOSIY TUSHUNCHALAR
Nassning ma’noga dalolat qilish yo‘llari nechta?
Hanafiy ulamolariga ko‘ra lafzning ma’noga dalolat qilish yo‘llari soni to‘rtta.
Nassning iborasining eng asosiy belgisi nima?
Shu tilni biladigan odam eshitganda birinchi bo‘lib tushunadigan ma’no.
Nassning ishorasi nima?
Bu turda lafzdan birinchi tushuniladigan ma’no emas, balki undan kelib chiqadigan boshqa ma’no olinadi.
Nassning dalolati qanday aniqlanadi?
Bu yo‘lda hukm lafzning iborasi yoki ishorasidan emas, hukm bog‘langan illat orqali bilinadi.
Nassning muqtazosi nima?
Bu turda matnda tushib qolgan, lekin ma’no to‘liq bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan ma’no taqdir qilinadi.
Nassning to‘rt xil dalolat yo‘li qaysilar?
Ular ibora, ishora, dalolat va muqtazodan iborat.
Moida surasi 1-oyatidagi hukm qaysi dalolat yo‘li bilan olinadi?
“Ey iymon keltirganlar, ahdnomalarga vafo qiling” oyatidan hukm shu yo‘l bilan olinadi.
Muhojirlarning faqirlashgani qaysi dalolat yo‘li bilan bilinadi?
Hashr surasi 8-oyatida muhojirlarning g‘animatga haqli ekani ibora bilan, ularning faqirlashgani esa mana shu yo‘l bilan anglashiladi.
Nassning dalolatiga arablar qanday nom berganlar?
Arablar bu usulni “fahmul-xitob”, ya’ni gapning mag‘zi va maqsadini tushunish deb ataydilar.
“Iqtizo” so‘zi qanday ma’noni bildiradi?
Muqtazo “talab qilish”, “chaqirish” ma’nosini anglatadi.
Nass nima?
Undan bir ma’noni fahmlash mumkin bo‘lgan lafz shunday ataladi.
Oyatda tijorat bilan riboning farqlanishi qaysi ma’no hisoblanadi?
“Alloh tijoratni halol, riboni esa harom qildi” oyatida asosiy qasd qilingan ma’no shu.
Baqara 187-oyatidan junub holda tong ottirish mumkinligi qaysi dalolat bilan chiqadi?
“Sizlarga ro‘za kechasida xotinlaringiz bilan qovushish halol qilindi” oyatidan junub holda tong ottirish mumkinligi shu yo‘l bilan olinadi.
Nega yetim molini yeyish va uni zoye qilish bir xil hukmga ega bo‘ladi?
Yetimning molini yeyish bilan uni talafotga uchratish hukm jihatdan teng bo‘lishiga sabab mana shu.
Yusuf 82-oyatda qanday yashirin ma’no nazarda tutiladi?
“Biz bo‘lgan shahardan so‘ra” oyatida aslida shaharning o‘zidan emas, mana shu narsa taqdir qilinadi:Shahar ahlidan so‘rash.
Nassning iborasi nima?
Bu turda gap aynan o‘sha ma’no uchun keltirilgan va o‘sha ma’no qasd qilingan bo‘ladi.
Oyatdagi taba’iy ma’no nima?
“Savdo muboh, riba harom” degan ma’no ushbu oyatda ergashib kelgan ma’no sifatida tilga olinadi.
Baqara 233-oyatidan otaning nafaqa mas’uliyati xosligi qaysi dalolat bilan bilinadi?
“Ularni ma’ruf ila yedirish va kiydirish otaning zimmasidadir” oyatidan bolaning nafaqasi otaga xos ekani shu yo‘l bilan chiqadi.
Nikohi buzilgan ayolga ham idda zarurligi qaysi dalolat bilan chiqadi?
“Taloq qilingan ayollar uch quro’ kutadilar” oyatidan nikohi taloqsiz buzilgan ayolga ham idda zarurligi shu yo‘l bilan olinadi.
Niso 23-oyatda muqtazo bilan qaysi ma’no taqdir qilinadi?
“Sizlarga onalaringiz harom qilindi” oyatida aslida harom qilingan narsa shu amaldir. Nikohlanish yoki jinsiy yaqinlikning haromligi.
Nassning dalolati nima?
Bu turda ma’no lafzning o‘zidan emas, balki uning mag‘zi, maqsadi va illati orqali bilinadi.
Ibora dalolati qachon qat’iy hukmni ifoda qiladi?
Agar iboraning dalolati tashqi monelardan xoli bo‘lsa, u mana shunday hukmni ifoda qiladi.
Nassning ishorasi orqali homiladorlikning eng qisqa muddati necha oy ekani bilinadi?
“H,oilasi va sutdan ajratishi o‘ttiz oy” oyati bilan “sutdan ajratish ikki yil” oyati jamlanganda homilaning eng qisqa muddati shu bo‘ladi. 6 oy
Isro 23-oyatdan ota-onani urish va uf deyishlikning haromligi qaysi dalolat bilan olinadi?
“Ularga uf demagin” oyatidan ota-onani urish, so‘kish va qattiq ozor berishning haromligi ham shu yo‘l bilan anglashiladi.
Bu hadis qaysi dalolat turiga misol bo‘ladi?
“Mening ummatimdan xato, unutish va majburlash holatidagi ishlarning gunohi ko‘tarilgan” hadisi mana shu dalolat turiga misoldir.