Davlatning iqtisodiyotni tartibga solish roli
A. Smitning fikricha, bozor iqtisodiyoti qanday mexanizm orqali o‘z-o‘zini tartibga solishi kerak?
Javob: Bozor usullari va "ko'rinmas qo'l" (erkin bozor) orqali.
Bozor iqtisodiyotida davlat qanday ishtirok etadi?
Javob:
Davlat iqtisodiy munosabatlar ishtirokchisi
hisoblanadi va bozor tizimining to'g'ri faoliyat
ko'rsatishiga ta'sir qiladi.
Savol: Davlat iqtisodiy siyosatining eng asosiy va pirovard maqsadi nima deb ataladi?
Javob: Ma’muriy (yoki bevosita ta’sir ko‘rsatish) usullari.
Savol: Davlat iqtisodiy siyosati milliy manfaatlardan kelib chiqib bir necha maqsadlarni ko‘zlaydi. Matnda keltirilgan "tashqi bozorlarga kirib borish" va "jahon iqtisodiyotida o‘z o‘rnini topish" qaysi maqsad turiga kiradi?
Javob: Milliy xo‘jalikning xalqaro integratsiyalashuvi (Integratsion jarayonlar).
Fiskal siyosat deganda davlatning qaysi faoliyati tushuniladi?
Javob: Davlatning soliq-byudjet siyosati.
Dj. M. Keynsning asosiy g'oyalari qaysi mashhur kitobida o'z aksini topgan?
Javob: "Ish bilan bandlilik, foiz va pulning umumiy nazariyalari" (1936-yil).
Bozor iqtisodiyotida davlatning asosiy iqtisodiy
vazifalari nimalardan iborat?
Javob:
• Huquqiy asoslarni yaratish va takomillashtirish
• Raqobatni himoya qilish
• Daromadlarni qayta taqsimlash
• Resurslarni qayta taqsimlash
• lqtisodiyotni barqarorlashtirish
• Tashqi savdoni tartibga solish
Iqtisodiyotni tartibga solishning qaysi usuli bevosita davlat hokimiyati kuchiga tayanadi va taqiqlash, ruxsat berish yoki majbur qilish xususiyatiga ega?
Javob: Ma’muriy (yoki bevosita ta’sir ko‘rsatish) usullari.
Savol: Matnga ko‘ra, markazdan boshqariladigan (ma'muriy) tizimlarda davlatning bevosita ta’siri ustun bo‘ladi. Xo‘sh, bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat birinchi navbatda qaysi turdagi ta’sir usullaridan foydalanadi?
Javob: Bilvosita tartibga solish usullaridan.
Tashqi iqtisodiy siyosatda eksportni ko‘paytirish zarur bo‘lganda qanday choralar ko‘riladi?
Javob: Litsenziyalar beriladi va eksport kvotasi oshiriladi.
Hozirgi davrda davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solishning muhim maqsadlaridan biri nima?
Javob: Siklga (inqirozlarga) qarshi tartibga solish va iqtisodiy o‘sishning yuqori darajasini ta’minlash.
Davlat tabiiy monopoliyalar faоliyatini qanday
tartibga soladi?
Javob:
Davlat transport, aloqa, elektr energiyasi kabi tabiiy
monopoliyalarda narxlarni tartibga soladi hamda
ko'rsatiladigan xizmatlarga standartlar o'rnatadi.
Savol: Bozor kon’yunkturasi yomonlashgan, turg‘unlik yoki inqiroz sharoitida xususiy kapital qo‘yilmalari odatda qisqaradi. Bunday vaziyatda davlat ishsizlikka qarshi qaysi vosita orqali kurashadi?
Javob: Davlat investitsiyalari (kapital qo‘yilmalari)ni oshirish orqali.
Savol: Davlat iqtisodiy dasturlari (IDTTS shakllari) amal qilish muddatiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Odatda besh yilga mo‘ljallangan va iqtisodiyotning umumiy holatini yaxshilashni ko‘zda tutuvchi dasturlar qanday nomlanadi?
Javob: O‘rta muddatli umumiy iqtisodiy dasturlar.
Passiv fiskal siyosatning o‘ziga xos xususiyati nimada?
Javob: Moliyaviy dastaklarni o‘zgartirmay, ularning erkin ishlashiga yo‘l beradi (iqtisodiy o‘sish to‘xtovsiz borayotgan kezda qo‘llaniladi).
XX asrning 70-yillarida davlatning iqtisodiyotga aralashuvini cheklash g‘oyasi qanday nomlar bilan ilgari surildi?
Javob: Monetarizm, "reygonomika" va "tetcherizm"
Bozor tizimida daromadlar tengsizligi nima
sababdan yuzaga keladi va davlat uni qanday
kamaytiradi?
Javob:
Bozor tizimida daromadlar jamiyat a'zolari o'rtasidateng taqsimlanmasligi mumkin. Davlat bu tengsizliknikamaytirish uchun transfer to'lovlari,nafaqalar,ijtimoiy yordam dasturlari orqali aholiga yordam beradi.
Savol: "Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi (2022-2026)"ga muvofiq, davlat apparatini ixchamlashtirish va samaradorlikni oshirish uchun ayrim davlat funksiyalarini xususiy sektorga o‘tkazish ko‘zda tutilgan. Ushbu funksiyalar sonini necha barobar oshirish rejalashtirilgan?
Javob: 3 barobar.
Savol: Matnda "Tashqi iqtisodiy usullar" bo‘limida eksportni rag‘batlantirish uchun bir nechta choralar sanab o‘tilgan. Ulardan biri tashqi savdoda to‘lovlarni osonlashtirish yoki tovarlar raqobatbardoshligini oshirish bilan bog‘liq. Bu qanday chora?
Javob: Boj to‘lovlarini o‘zgartirish (kamaytirish) yoki eksportni kreditlash/kafolatlash.
O‘zbekistonda agrar sohada kapitallashuvni saqlab qolish uchun davlat qanday moliyaviy yordam beradi?
Javob: Rentabellik pastligi sababli fermerlarga subsidiya beradi va xarajatlarni qisman qoplaydi.
Keyns nazariyasi urushdan keyingi davrda qaysi turdagi mamlakatlarda keng foydalanildi?
Javob: Bozor iqtisodi amalda ustun bo‘lgan barcha rivojlangan mamlakatlarda.
Davlat iqtisodiyotga qanday ikki asosiy
yo'nalishda aralashadi?
Javob:
1. Davlat sektori orqali korxonalarda tovar va
xizmatlar ishlab chiqarib bozor munosabatlarida
ishtirok etadi.
2. Umumiy manfaatlarni himoya qiluvchi kuch
sifatida iqtisodiyotni tartibga soladi.
Savol: Bilvosita tartibga solishda alohida rol o‘ynaydigan, iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirishning asosiy vositasi hamda iqtisodiy sikl va bandlikka ta’sir ko‘rsatuvchi muhim iqtisodiy dastak nima?
Javob: Jadallashgan amortizatsiya ajratmalari (IDTTS doirasida).
Savol: Agar davlat iqtisodiyotda erkin raqobatni ta'minlamoqchi bo‘lsa va ayrim yirik korxonalarning bozorni butunlay egallab olishiga yo‘l qo‘ymaslikni istasa, qanday turdagi qonunlarni qabul qilishi kerak?
Javob: Monopoliyaga qarshi (antimonopol) qonunchilik.
Global iqtisodiy siyosatda "ikki tomonlama soliqqa tortishni bartaraf etish" qanday amalga oshiriladi?
Javob: Tovarlarning qimmatlashib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun eksport soliqlar bilan cheklanadi, importga esa soliq belgilanmaydi.