Kompýuteriň Saglygy
Kompýuteri ýatylýan krowatda, düşegiň ýa-da adyýalyň üstünde goýup ulanmak näme üçin zyýanly?
Düşek kompýuteriň aşagyndaky sowadyjy deşikleri ýapýar we howa aýlanyşyny bökdeýär. Netijede kompýuter gyzyşyp, çalt sandan çykyp biler.
Bir programmany pozjak bolsak, diňe ekrandaky "ýarlygyny" (shortcut) pozsak programma doly pozulýarmy?
Ýok, diňe şol programma eltýän ýol (salgy) pozulýar. Programmanyň özi kompýuteriň ýadynda galýar. Ony doly "Control Panel" arkaly pozmaly.
Internetde "Siziň kompýuteriňizde 15 sany wirus tapyldy, şu ýere basyp arassalaň" diýen ýazgy çyksa näme etmeli?
Ony dessine ýapmaly we hiç ýere basmaly däl. Bu adamlary aldap, hakyky wirusy ýükletmek üçin gurulýan tor (frod/fishing).
Kompýuteriňiz donup galsa we hiç zada jogap bermese, ilki bilen haýsy logiki we iň ýönekeý çäräni görmeli?
Ony öçürip-ýandyrmaly (Restart etmeli). Bu RAM ýadyny arassalaýar we näsazlyklary aýyrýar.
Printerler we skanerler kompýutere birikdirilende olaryň dogry işlemegi üçin kompýutere gurulýan kiçijik kömekçi programmalara näme diýilýär?
Draýwerler (Drivers).
Telefonlary we noutbuklary bir gije-gündizläp zaryadda goýmak (mysal üçin, gije goýup irden aýyrmak) batareýa nähili täsir edýär?
Häzirki zaman litiý-ion batareýalary $100\%$ bolandan soň tok almagyny bes edýär. Ýöne yzygiderli doly zaryadda durmagy wagtyň geçmegi bilen batareýanyň ömrüni gysgaldýar.
Kompýuteriň "C" diskiniň (adaty ýagdaýda ulgam diski) dolmagy näme üçin kompýuteriň gaty haýal işlemegine getirýär?
Çünki "C" diskinde operasion ulgam öz wagtlaýyn faýllaryny (swap file/virtual memory) saklaýar we işlemek üçin şol ýerden boş ýer ulanýar.
Biz saýtlar üçin birmeňzeş parollary ulansak näme üçin uly töwekgelçilige girýäris?
Eger şol saýtlaryň diňe biri döwülse (hackerler tarapyndan ele salynsa), siziň ähli beýleki hasaplaryňyza (poçtaňyza, bankyňyza) şol parol arkaly girip bilerler.
Kompýuterde işläp otyrkasyňyz tok öçse, ýazan ähli zatlaryňyz ýitmez ýaly haýsy gysga klawişleri (hotkeys) her 5-10 minutdan basyp durmagy endik edinmeli?
Ctrl + S (Ýatda saklamak / Save).
Telefonymyzy ýa-da kompýuterimizi ulanmadyk wagtymyz hem internet trafigi (megabaýt) näme üçin öz-özünden sarp bolup bilýär?
Arka fonda (background) işleýän programmalar we ulgam özüni täzelemek (update) üçin maglumat çekýär.
Kompýuteriň içini we wentilýatoryny (kulerini) wagtynda arassalatman goýsak, ol näme üçin haýal işläp we donup başlaýar?
Tozan sebäpli prosessor gyzýar. Prosessor ýanyp sönmezligi üçin öz tizligini meýletin peseldýär (bu prosese "throttling" diýilýär).
Kompýuterde haýsydyr bir faýly açyp bilmesek we ulgam ony tanamasa, bu ýagdaý adatça näme bilen bagly bolýar?(Meselem word,excel)
Kompýuterde şol faýlyň giňeltmesini (meselem, .pdf, .psd) açyp biljek degişli programma ýokdur.
Iki faktorly barlag (Two-Factor Authentication / 2FA) diýmek näme we ol paroly bilýän hackerden bizi nähili goraýar?
Bu paroldan başga ýene bir goraýyş. Hacker paroly bilsede, siziň telefonyňyza gelýän SMS kody ýa-da tassyklamany alyp bilmeýändigi üçin hasabyňyza girip bilmez.
Telefonlarda ýa-da kompýuterde ekran gaty ýagty we ak reňkli bolsa, gözüň çalt ýadamagyna we batareýanyň çalt gutarmagyna näme sebäp bolýar?
Ekranyň piksellerini yşyklandyrmak üçin köp energiýa sarp edilýär we güýçli ýagtylyk gözüň görejini ýorýar (Şonuň üçin "Garaňky rejim" maslahat berilýär).
Biz Google-da ýa-da YouTube-da bir zada seredenimizden soňra, programma bize şoňa meňzeş zatlary hödürläp başlaýar. Ulgamyň biziň gyzyklanmalarymyzy öwrenýän bu düzgünine näme diýilýär?
Algoritm (Maslahat beriş algoritmleri).
Täze satyn alnan fleşka ýa-da gaty disk adatça aýdylýan göwrüminden (mysal üçin, 64 GB diýilse, hakykatda 59 GB töweregi) näme üçin az görkezýär? Biz aldandykmy?
Ýok. Öndürijiler 1 KB-y 1000 Baýt diýip hasaplaýarlar, ýöne kompýuteriň ulgamy ony 1024 Baýt diýip hasaplaýar. Şol aratapawut göwrümi kiçi görkezýär.
Bir suraty internetden "skrinşot" edip almak bilen, ony "Ýüklemek" (Download) düwmesi arkaly almagyň arasynda nähili tapawut bar?
Skrinşot edilende suratyň hili we pikselleri gaty peselýär. Ýüklenende bolsa suratyň hakyky, arassa hili saklanyp galýar.
Ýapyk ýa-da petikli saýtlara girmek üçin ulanylýan VPN hyzmatlary hakykatda näme iş edýär? Olar maglumaty nähili geçirýär?
VPN siziň kompýuteriňiz bilen internetiň arasynda şifrlenen ýörite "tunel" döredýär we siziň hakyky ýerleşýän salgyňyzy (IP) başga ýurt edip görkezýär.
Ätiýaçlyk nusga (Backup) näme we ol durmuşda näme üçin örän möhüm?(nirede saklamak maslahat bererdin we name ucin?)
Möhüm faýllaryňyzyň ýene bir nusgasyny başga ýerde (daşarky diskde ýa-da bulutda) saklamak. Kompýuter döwlende ýa-da ogurlananda maglumatlaryňyz ýitmez ýaly gerek.
Smartfonlaryň we käbir täze noutbuklaryň ekranlarynda barmak yzyny ýa-da ýüzüňi tanap (Face ID) açmak tehnologiýasyna umumylykda näme diýilýär?
Biometrika (Biometrik gorag).
Kompýuter açylanda we işlände gaty haýal bolsa, hemişelik ýatda duran haýsy gurluşy täzesine çalyşsak kompýuter düýpli çaltlaşar?
SSD (Solid State Drive) diskine geçmeli. SSD mehaniki däl-de, elektron işleýändigi üçin HDD-den ortaça 5-10 esse çalt işleýär.
Kompýutere gaty uly göwrümli (mysal üçin 10 GB) faýly ýazjak bolanymyzda "Disk doly" diýen ýalňyşlyk çykýar, ýöne diskde ýer bar. Bu näme sebäpden bolýar?
Diskiň faýl ulgamy köne FAT32 bolmagy mümkin. FAT32 ulgamy 4 GB-dan uly bolan ýeke-täk faýllary kabul edip bilmeýär. Ony NTFS-ä öwürmeli.
"Kompýuter wiruslary diňe .exe (programma) faýllary arkaly geçip bilýär, surat ýa-da tekst arkaly geçmeýär" diýen düşünje dogrumy?
Ýok, dogry däl. Häzirki wagtda hackerler hatda Microsoft Word (.docx) resminamalarynyň ýa-da PDF faýllarynyň içine-de ýörite zyýanly kodlary (makroslary) ýerleşdirip bilýärler.
Kompýuter işläp durka ony düwmelerden däl-de, rozetkadan göni sogrup öçürmek näme üçin howply?
Sebäbi operasion ulgam şol wagt diskde möhüm faýllary ýazyp ýatan bolup biler. Tok birden kesilse, faýllar zeperlenýär (corrupt bolýar) we kompýuter indiki gezek açylman bilýär.
Akylly öý enjamlarynyň (mysal üçin: internete birigen sowadyjy, akylly çyra, akylly kamera) ählisiniň bir torda jemlenip işlemegine tehnologiýada näme diýilýär?
IoT (Internet of Things) — Zataryň Interneti.