I bob - JAMIYAT
Xususiy kompaniyadagi vakant boʻlgan "Loyihalar rahbari" lavozimiga teng maʼlumot va ish tajribasiga ega boʻlgan xodima N. hamda xodim K. daʼvogarlik qildi. Kompaniya direktori N.ning arizasini koʻrib chiqishdan rasman rad etib: "Ayol kishi yaqin orada turmushga chiqishi va homiladorlik taʼtiliga ketishi sababli ushbu masʼuliyatli lavozimni samarali boshqara olmaydi" deb asosladi hamda lavozimga K.ni tayinladi. Xodima N. ushbu qaror ustidan sudga daʼvo kiritdi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-moddasiga koʻra, barcha fuqarolar jinsi, ijtimoiy mavqeyi va boshqa alomatlaridan qatʼi nazar qonun oldida tengdir hamda kamsitish taqiqlanadi[1]. "Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida"gi qonun talablariga koʻra, mehnatga qabul qilish va lavozimni egallashda jinsiy kamsitish noqonuniy hisoblanadi. Sud ish beruvchining buyrugʻini bekor qilishi hamda N.ga yetkazilgan maʼnaviy zararni undirishi lozim.
Fuqaro Ye. va O. 4 yil davomida FHDY organlaridan oʻtmasdan, faqat diniy rasm-rusumga binoan (nikoh oʻqitib) birga yashab kelishdi. Shu davr mobaynida Ye. xususiy biznes orqali turarjoy va avtomashina xarid qildi hamda ularni oʻz nomiga rasmiylashtirdi. Oila ajralgach, O. ushbu mol-mulklar nikoh davomida orttirilgan umumiy mulk ekanini roʻkach qilib, ularning 50 foizini oʻziga undirish haqida fuqarolik sudiga daʼvo kiritdi.
Oila kodeksining 13-moddasiga muvofiq, nikoh faqat FHDY organlarida tuziladi; diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan nikoh huquqiy ahamiyatga ega emas va er-xotinlik huquq hamda majburiyatlarini keltirib chiqarmaydi[11]. Oila kodeksidagi er-xotinning umumiy mulki haqidagi qoidalar (OK 23-moddasi) bu holatga tatbiq etilmaydi[12]. Mulk fuqarolik-huquqiy ulushli mulk sifatida isbotlanmasa, Ye.ning shaxsiy mulki hisoblanadi.
16 yoshli 10-sinf oʻquvchisi A. oʻzi yaratgan dasturiy taʼminotdan kelib tushgan qonuniy daromadi va stipendiyasi hisobidan oʻziga noutbuk sotib oldi[1]. A.ning otasi ushbu bitimdan xabar topgach, doʻkonga borib: "Oʻgʻlim hali 18 yoshga toʻlmagan, toʻliq muomala layoqatiga ega emas, mening yozma roziligimsiz tuzilgan bu bitim haqiqiy emas" deb noutbukni qaytarib, pulni berishni talab qildi.
14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar ota-onasining roziligisiz oʻzining ish haqi, stipendiyasi va boshqa qonuniy daromadlarini erkin ishlatish hamda mustaqil bitimlar tuzish huquqiga ega. Ular oʻzlari tuzgan bitimlar va yetkazgan zarari boʻyicha mustaqil mulkiy javobgar hisoblanadi. Shu sababli otaning doʻkonga qoʻygan talabi asossizdir.
10-sinf oʻquvchisi A. dars jarayonida sinfdoshi B. hamda oʻqituvchining fotosuratlarini ularning ruxsatisiz va bilimisiz mobil telefonga tasvirga oldi. Soʻngra ushbu suratlarga masxaralovchi izohlar va kollajlar qoʻshib, Telegram va TikTok tarmoqlariga tarqatdi. B.ning ota-onasi A.ning xatti-harakatlari yuzasidan huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qildi.
Konstitutsiya va "Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida"gi qonunning 10-moddasiga binoan, har bir bola shaxsiy daxlsizlik, oʻz shaʼni va qadr-qimmatiga qilingan tajovuzlardan himoyalanish huquqiga ega. Vazirlar Mahkamasining 2012-yildagi 139-son qarori (Nizom)ga koʻra, taʼlim muassasalarida mobil telefondan dars jarayonini va shaxslarni ruxsatsiz tasvirga olish taqiqlanadi. A.ning xatti-harakati huquqbuzarlik boʻlib, uning ota-onasiga nisbatan Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks tegishli moddalari boʻyicha chora koʻriladi.
Boʻlajak er-xotin T. va S. nikoh tuzishdan oldin notarial tartibda nikoh shartnomasi rasmiylashtirishdi. Shartnomaga: "Oila ajrashgan taqdirda, barcha koʻchmas mulklar va jamgʻarmalar toʻliqlicha T. (er) tasarrufida qoladi, S. (xotin) esa bolalar taʼminoti va alimentdan, shuningdek, mol-mulk ulushidan toʻliq voz kechadi" degan shart kiritildi. Nikoh ajralishi jarayonida S. ushbu shartnomani haqiqiy emas deb topishni soʻrab sudga daʼvo kiritdi
Oila kodeksining 54-moddasiga koʻra, er va xotindan birini oʻta noqulay holatga solib qoʻyuvchi, shuningdek, aliment olish huquqini cheklovchi nikoh shartnomasi shartlari va qoidalari sud tomonidan haqiqiy emas deb topiladi. Sud shartnomaning ushbu qismini bekor qiladi va mol-mulkni teng boʻlish hamda aliment undirish haqida qaror chiqaradi.
Fuqaro B. ruhiy kasalligi oqibatida oʻz xatti-harakatlarining ahamiyatini tushunmaydigan va ularni boshqara olmaydigan holatga kelib qoldi[2]. U oʻziga tegishli boʻlgan uy-joyni oʻta arzon narxda begona shaxsga sotish haqida ogʻzaki shartnoma tuzdi. B.ning qarindoshlari ushbu bitimni bekor qilish va B.ga vasiylik belgilash soʻrovi bilan sudga murojaat qilishdi.
Fuqarolik qonunchiligiga muvofiq, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli oʻz harakatlarini boshqara olmaydigan fuqaro sud qarori bilan muomalaga layoqatsiz deb topiladi va unga vasiylik belgilanadi[2]. Muomalaga layoqatsiz shaxs nomidan barcha bitimlarni faqat uning vasiysi amalga oshiradi[2]. B. tomonidan tuzilgan bitim fuqarolik sudi tomonidan haqiqiy emas deb topiladi.
Fuqaro M. oʻziga tegishli xususiy yer uchastkasida joylashgan koʻp yillik nodir daraxtlarni kesshi va oʻrnida tijorat omborxonasi qurishni boshladi. Ekologiya organi xususiy yer boʻlishiga qaramay, daraxtlarni ruxsatsiz kesish noqonuniy ekanini bildirib, qurilishni toʻxtatdi va fuqaroga jarima qoʻlladi. M. "Yer ham, daraxt ham mening xususiy mulkim, uni xohlagancha tasarruf etishga huquqliman" deb sudga murojaat kiritdi.
Konstitutsiyaning 66-moddasiga koʻra, mol-mulkdan foydalanish atrof-muhitga zarar yetkazmasligi, boshqa shaxslarning, jamiyat va davlatning huquq va qonuniy manfaatlarini buzmasligi shart. Jamiyatning qulay atrof-muhitga boʻlgan ekologik huquqi shaxsiy mulkdorlik manfaatidan ustun turadi. Sud M.ning daʼvosini rad etib, ekologiya organining qarorini qonuniy deb topadi.
Sud hal qiluv qaroriga koʻra fuqaro R.dan sobiq xotini foydasiga 2 nafar voyaga yetmagan farzandi uchun daromadining 1/3 qismi miqdorida aliment undirish belgilangan. R. manzilini yashirib, 4 oy davomida aliment toʻlamadi va chet elga ketish uchun aviachipta xarid qildi. Majburiy ijro bürosi (MIB) davlat ijrochisi R.ning chet elga chiqishini hamda transport vositasini boshqarish huquqini vaqtincha chekladi. R. "Men vaqtincha ishsizman, cheklovlar huquqlarimni buzmoqda" deb shikoyat qildi.
Prezidentning 2022-yil 7-martdagi Farmoni hamda qonunchilikka binoan, aliment boʻyicha qarzdorlik toʻliq bartaraf etilguniga qadar qarzdorning transport vositasini boshqarish huquqi vaqtincha cheklanadi va Respublika hududidan chiqishi taqiqlanadi. Ota-ona ishsizligidan qatʼi nazar farzandini boqishi shart
Gazeta va uning veb-saytida fuqaro D. haqida "tadbirkorlik faoliyatida savdo tushumlarini yashirgan va noqonuniy faoliyat yuritgan" degan yolgʻon maʼlumot eʼlon qilindi. D. ushbu maʼlumotlar uning shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsiga putur yetkazganini bildirib, isbot dalillarini keltirib berdi hamda sud orqali raddiya berilishini talab qildi.
Qonunchilikka binoan, shaxsning shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlay olmasa, OAV ayni shu manbada raddiya berishi shart
Fuqaro K.ning uy-joyi davlat va jamiyat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilgach, hokimlik unga kompensatsiya toʻlashdan boʻyin tovlab keldi. Fuqaro K. sudga murojaat kiritdi, biroq sud ishi asossiz ravishda 1,5 yil davomida orqaga surildi va arizalari eʼtiborsiz qoldirildi. K. oʻz huquqlarini tiklash uchun Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakiliga (Ombudsman) murojaat qildi.
Konstitutsiya va qonunchilikka koʻra, har bir shaxsga oʻz ishi vakolatli va xolis sud tomonidan belgilangan muddatda koʻrib chiqilishi kafolatlanadi. Ombudsman parlament nazorati organi sifatida davlat organlari va mansabdor shaxslar tomonidan inson huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishini tekshiradi hamda qonunbuzilishini bartaraf etish yuzasidan vakolatli idoralarga taqdimnoma va taʼsir choralarini kiritadi.
Er-xotin ajrashgach, 3 yoshli bola onasi qaramogʻida qoldi. Otasi X.: "Onasi bolani menga koʻrsatishdan bosh tortayotgani sababli men bir soʻm ham aliment toʻlamayman" deb moddiy taʼminot berishdan bosh tortdi. Ona esa oʻz navbatida aliment toʻlamagani uchun otaga bolani koʻrish va tarbiyalashda qatnashishni taqiqlab qoʻydi.
Aliment toʻlash — ota-onaning konstitutsiyaviy va qonuniy majburiyatidir va u bola bilan koʻrishish huquqiga shart qilib qoʻyilmaydi. Ota alimentni toʻlashi shart. Shu bilan birga, Oila kodeksiga koʻra, alohida yashayotgan ota bolasi bilan koʻrishish va tarbiyalashda teng huquqqa ega. Ona otaga toʻsqinlik qilishga haqli emas; tomonlar tartibni sud orqali belgilab olishlari lozim.
Fuqaro K. fuqaro M.ga ogʻzaki tarzda Bazaviy Hisoblash Miqdorining (BHM) 15 baravari miqdorida pulni qarzga berdi. Belgilangan muddat oʻtgach, M. pulni qaytarishdan bosh tortdi va "Biz hech qanday yozma shartnoma yoki tilxat tuzmaganmiz, ogʻzaki kelishuv huquqiy kuchga ega emas" deb eʼtiroz bildirdi.
Fuqarolik kodeksi mezonlariga koʻra, fuqarolar oʻrtasidagi qarz shartnomasi summasi BHMning 10 baravaridan ortiq boʻlsa, u majburiy ravishda oddiy yozma shaklda tuzilishi shart. Yozma shaklga rioya etilmaganligi guvohlarning koʻrsatmalari orqali qarz mavjudligini isbotlash huquqidan mahrum qiladi. Biroq, boshqa yozma va ashyoviy dalillar (masalan, bank oʻtkazmalari yoki yozishmalar) boʻlsa, kreditor qarz summasini undirib olishi mumkin.
Oʻzbekiston hududida 12 yildan beri doimiy yashab kelayotgan, fuqaroligi boʻlmagan shaxs D. mahalliy Kengash deputatligiga oʻz nomzodini koʻrsatish va saylovda ovoz berish uchun saylov komissiyasiga ariza berdi. Komissiya D.ning fuqaroligi yoʻqligini sabab qilib, arizani rad etdi. D. buni "qonun oldida tenglik va kamsitilmaslik tamoyilining buzilishi" deb hisoblab, sudga shikoyat qildi.
haxsning huquqiy maqomida fuqarolik muhim oʻrin tutadi. Siyosiy huquqlar — davlat boshqaruvida qatnashish va saylash/saylanish huquqi Konstitutsiya hamda Saylov kodeksiga binoan faqat Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga tegishlidir. Fuqaroligi boʻlmagan shaxslar ijtimoiy-iqtisodiy huquqlardan toʻliq foydalansa-da, siyosiy huquqlarga ega emas. Saylov komissiyasining rad javobi qonuniy va asoslidir.
69 yoshli, I-guruh nogironi boʻlgan ota G.ning 2 nafar voyaga yetgan, yuqori daromadli xususiy biznesga ega oʻgʻillari bor. Ota dori-darmon va parvarish uchun oʻgʻillaridan moddiy yordam soʻradi, biroq oʻgʻillari: "Bizning oʻz xarajatlarimiz bor, qolaversa, ota nafaqangiz oʻzingizga yetadi" deb rad etishdi. Ota oʻgʻillaridan aliment undirish haqida sudga daʼvo kiritdi.
Konstitutsiyaning 80-moddasi hamda Oila kodeksining 109-moddasiga binoan, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj ota-onasiga moddiy taʼminot berishga va gʻamxoʻrlik qilishga shart. Sud har ikkala oʻgʻilning moddiy ahvolini hisobga olgan holda ota foydasiga har oyda qatʼiy pul summasida aliment undirish haqida hal qiluv qarori chiqaradi.
Fuqaro S. maishiy texnika doʻkonidan kafolat muddati 1 yil qilib belgilangan televizor xarid qildi va kassa chekini oldi. Xarid qilinganidan 2 oy oʻtgach, televizorning ekranida texnik nuqson paydo boʻldi va u ishlamay qoldi. S. kassa cheki va texnik pasportni taqdim etib, tovarni xuddi shunday sifatlisiga almashtirishni soʻradi. Sotuvchi esa "Televizorni servis markazida taʼmirlatib beramiz, almashtirib bera olmaymiz" deb rad etdi.
"Isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun hamda fuqarolik qonunchiligiga koʻra, kafolat muddati davomida isteʼmolchiga nuqsonli tovar sotilganligi aniqlanganda va u kassa/tovar cheki hamda pasportni taqdim etganda, tovarni ayni shunday markali sifatli tovarga almashtirib berishni talab qilishga toʻliq haqlidir[10]