Olimlar va ularning qarashlari
1808-yilda “Hindlarning tili va donoligi haqida” asarini nashr ettirgan olim kim?
Fridrix Shlegel
Lingvistik tipologiyaning asosiy tadqiqot obyekti nima?
Tillar o‘rtasidagi strukturaviy o‘xshashliklar, farqlar va umumiy qonuniyatlar
F. Shlegelning 1808-yilda chop etilgan mashhur asari qanday nomlanadi?
“Über die Sprache und Weisheit der Indier” — “Hindlarning tili va donoligi haqida”
Muayyan tilga yoki tillar guruhiga xos strukturaviy xususiyatlar majmui nima deb ataladi?
Til tipi
O‘zbek va turk tillarining bir genealogik oilaga mansubligi ularning barcha grammatik xususiyatlari bir xil ekanini anglatadimi?
Yo‘q. Qarindosh tillar ham grammatik va sintaktik jihatdan farqlanishi mumkin.
Tilning ichki shakli, tafakkur va dunyoni anglash munosabatiga alohida e’tibor qaratgan olim kim?
Vilgelm fon Gumboldt
Tillarni kelib chiqishi va tarixiy qarindoshligiga ko‘ra o‘rganuvchi yondashuv qanday ataladi?
Genealogik yondashuv
V. fon Gumboldtning tilshunoslikka oid qarashlarida muhim o‘rin tutadigan tushuncha qaysi?
Tilning ichki shakli
Dunyo tillarida takrorlanadigan umumiy xususiyat yoki qonuniyat qanday ataladi?
Lingvistik universal
Ingliz va o‘zbek tillarida ayrim grammatik hodisalarning o‘xshashligi ularning genealogik jihatdan qarindosh ekanini isbotlay oladimi?
Yo‘q. Strukturaviy o‘xshashlikning o‘zi tarixiy qarindoshlikni isbotlamaydi.
Tilni tarixiy taraqqiyoti bilan bog‘liq holda o‘rgangan va tilni tabiiy hodisa sifatida talqin qilgan olim kim?
Avgust Shleyxer
Tillarni kelib chiqishidan qat’i nazar, strukturaviy xususiyatlari asosida qiyoslash qanday yondashuv hisoblanadi?
Tipologik yondashuv
A. Shlegelning tipologiya tarixidagi asosiy xizmati nimada?
Tillarni grammatik qurilishiga ko‘ra tasniflashni rivojlantirish va strukturaviy farqlarni tizimlashtirish
Tillarni muayyan grammatik yoki strukturaviy belgi asosida o‘zaro taqqoslash usuli nima?
Qiyosiy-tipologik metod
Agar tadqiqotchi faqat uchta tilni o‘rganib, ularda uchragan hodisani barcha tillarga xos deb e’lon qilsa, qanday metodologik xatoga yo‘l qo‘yadi?
Yetarli va vakillik xususiyatiga ega bo‘lmagan ma’lumot asosida asossiz umumlashtirishga yo‘l qo‘yadi.
1921-yilda nashr etilgan “Language” asari bilan til tipologiyasining rivojiga katta hissa qo‘shgan olim kim?
Edvard Sepir
XIX asr boshlarida tipologik qarashlarning shakllanishiga qanday ilmiy ehtiyoj sabab bo‘ldi?
Tillarni faqat tarixiy qarindoshligi bo‘yicha emas, grammatik tuzilishi asosida ham qiyoslash zarurati
E. Sepir nima sababdan tillarni faqat bitta tipga qat’iy kiritish bilan cheklanmaslik kerakligini ta’kidlagan qarashlar bilan bog‘lanadi?
Chunki tilning turli strukturaviy xususiyatlari har xil tipologik belgilarni namoyon qilishi mumkin.
Bir tilda grammatik ma’nolar asosan affikslarning ketma-ket qo‘shilishi orqali ifodalansa, bu qanday morfologik xususiyat hisoblanadi?
Agglutinativlik
Nima uchun zamonaviy tipologik tadqiqotlarda tilni faqat bitta morfologik belgi asosida tavsiflash yetarli emas?
Chunki tilning morfologik, sintaktik, semantik va funksional xususiyatlari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, uni to‘liq tavsiflash uchun bir nechta parametrni hisobga olish kerak.
Tillararo umumiy qonuniyatlarni aniqlash va lingvistik universallarni o‘rganish bilan mashhur bo‘lgan amerikalik tilshunos kim?
Jozef Grinberg
Lingvistik tipologiya metodologiyasining tarixiy rivojlanishini ifodalovchi asosiy ketma-ketlikni ayting.
Strukturaviy tasnif → tillarni qiyoslash → umumiy qonuniyatlarni aniqlash → universallarni o‘rganish → zamonaviy empirik tipologiya
J. Grinbergning 1963-yilda chop etilgan “Some Universals of Grammar with Particular Reference to the Order of Meaningful Elements” tadqiqotining asosiy ahamiyati nimada?
Grammatik universallarni, xususan, gapdagi mazmunli birliklarning tartibi bilan bog‘liq umumiy qonuniyatlarni tillararo qiyoslash orqali o‘rganishga katta hissa qo‘shgan.
Tadqiqotchi turli tillardagi so‘z tartibini qiyoslab, ega, to‘ldiruvchi va kesimning joylashuvi o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlamoqda. U qanday tipologik tadqiqot olib bormoqda?
Sintaktik tipologik tadqiqot
Bir tadqiqotchi tillarni tasniflaydi, ikkinchisi esa turli tillardagi grammatik hodisalar o‘rtasidagi umumiy qonuniyatlarni aniqlaydi. Ushbu ikki faoliyatning tipologiya rivojidagi o‘zaro munosabatini izohlang.
Tasniflash tillarning strukturaviy xususiyatlarini guruhlashga xizmat qiladi, tillararo qiyoslash esa umumiy qonuniyatlarni aniqlash imkonini beradi. Ular bir-birini to‘ldiruvchi bosqichlar hisoblanadi.