Mantiqiy qopqon
XIX asr oxirlarida AQShdagi qamoqxonalardan birining boshlig'i mahbuslarning qochishining oldini olish uchun devorlarni balandlatish yoki qo'riqchilarni ko'paytirish o'rniga juda g'aroyib va tejamkor usulni qo'llagan. U mahbuslarning kiyimlariga yoki tanasiga hech qanday belgi qo'ymagan. Qamoqxona boshlig'i qochib ketgan mahbusni tezda topish uchun nima qilgan?
hamma mahbusning soqol-boshini bir xil qilib qirib tashlagan
Qadimgi Rimda harbiylar yurish paytida og'ir yuklar bilan uzoq yo'l bosishgan. Ularning charchog'ini chiqarish va kayfiyatini ko'tarish uchun sarkardalar kechqurunlari o'ziga xos usuldan foydalanishgan. E'tibor bering, gap spirtli ichimliklar haqida emas. Harbiylar nima qilishga majbur bo'lishgan?
Qo'shiq aytishga (xor bo'lib ashula aytishga).
Qadimgi Rimda boy zodagonlar ovqatlanish stoliga o‘tirganda o‘zlarining mavqeini ko‘rsatish va zaharli taomlardan ehtiyot bo'lish uchun o‘ziga xos qimmatbaho materialdan yasalgan idishlardan foydalanishgan. Ilmiy ma'lumotlarga ko'ra, bu materialdan yasalgan idishga zahar tushsa, uning rangi darhol o'zgargan yoki zahar zararini kamaytirgan. Hozirgi kunda bu qimmatbaho metall ko'proq zargarlik buyumlari va investitsiya uchun ishlatiladi. Qora quti ichida nima bor?
Kumush (kumush qoshiq yoki idish).
Qadimgi Rimda harbiylar uzoq yurishdan qaytgach, o‘zlarining g‘alabalarini nishonlash uchun shaharga kirib kelishganda, ularning ustidan maxsus gulbarglar va barglar sochishgan. Oradan asrlar o‘tib, zamonaviy dunyoda bu qadimiy odat o‘zgargan holda aynan qaysi bayramda yoki tadbirda ommaviy ravishda takrorlana boshladi? (Hozirgi kunda bu harakatni amalga oshirish uchun qog‘oz yoki maxsus konfettidan foydalaniladi).
Yangi yilni kutib olishda (yoki to'ylarda va tantanali marosimlarda qog'oz parchalarini/konfeti sochish).
Mantiq: G'alaba va xursandchilik ramzi sifatida bosh ustidan narsa sochish odati zamonaviy bayramlardagi konfeti sochish an'anasiga ko'chgan.
Qadimgi Xitoyda imperator saroyida elchilar va vazirlar hukmdor huzuriga kirishdan oldin maxsus uzun yo‘lakdan o‘tishlari kerak bo‘lgan. Qizig‘i shuki, bu yo‘lakning poliga juda silliq toshlar terilgan va u yerda maxsus g‘aroyib qoida amal qilgan. Hukmdor bu orqali kelgan odamning niyatini qanday bilib olgan?
Odamning yurish qadamiga qarab (agar qadami tez va notekis bo'lsa — demak u hayajonlangan yoki yomon niyati bor, agar vazmin va sokin bo'lsa — tinch).
Sharq mamlakatlaridan birida hukmdor aqlli vazirini sinash uchun unga quti beradi va shunday deydi: "Bu qutining ichida shunday narsa borki, agar u to'g'ri ishlatilsa mamlakatni boyitadi, agar noto'g'ri ishlatilsa butun sulolangni barbod qiladi". Vazir qutini ochib qarasa, ichida oddiy buyum yotgan ekan. Quti ichida nima bor edi?
ko'zgu ( oyna)
Sharq mamlakatlaridan birining hukmdori saroyiga kelgan mehmonlarga o'ziga xos ehtirom ko'rsatish uchun ularga finjonda qahva berish bilan birga bitta narsani qo'shib bergan. Bu narsa mehmonning kelib chiqish maqomini yoki unga bo'lgan hurmat darajasini ko'rsatgan. Finjan yonida nima berilgan?
Suv (stakanda toza suv).
XIX asrning oxirlarida Parijda yangi ixtiro qilingan fotosuratlar ommalashgan paytda, fotograflar mijozlarni rasmga tushirayotganda bir muammoga duch kelishgan: odamlar kamera qarshisida o'zini juda qattiq qo'rquv va jiddiylik bilan tutishgan. Shunda fotograf o‘z yordamchisiga kamera ichiga (obyektiv ostiga) maxsus yashirin buyumni o‘rnatishni buyuradi. Bu buyum kamera ishlayotgan vaqtda chiqaradigan tovush orqali mijozlarni xotirjam qilgan. Qora quti ichida nima bor?
Kichik qo'ng'iroqcha (yoki musiqiy mexanizm / qushcha ovozini chiqaruvchi hushtak).
Qadimgi Xitoyda imperator saroyida xabarlarni tezkor yetkazish uchun maxsus chavandozlar xizmat qilgan. Ular otda ketayotganda o‘zlari bilan birga kichik sopol idishda olov olib yurishgan. Qizig‘i shuki, bu olovni faqat isinish yoki ovqat pishirish uchun ishlatishmagan. Bu zamonaviy texnologiyalardagi qaysi tushuncha yoki qurilmaning qadimiy prototipi (pioneri) edi?
Mash'ala / yoki tezkor xabar uzatish (telegraf / signal tizimi).
Qadimgi Afinada shaharni himoya qilish uchun qurilgan devorlarning darvozalari kechasi yopilgach, kech qolgan fuqarolar shaharga kira olishmagan. Ammo bitta kasb egalariga istalgan vaqtda, hatto tunda ham devordagi maxsus kichik teshikchadan o'tishga ruxsat berishgan. Qizig'i shuki, ular shaharga kirgach, darhol shaharning markaziy qismiga emas, boshqa joyga yo'l olishgan. Bu qaysi kasb egalari edi va ular qayerga borishgan?
Nonvoylar (ertalabki nonni tayyorlash uchun tunda nonvoyxonaga borishgan)
Qadimgi Mesopotamiyada ilk yozuvlar paydo bo'lgan davrda loy taxtachalarga mixxat bilan yozishgan. Qizig'i shundaki, o'sha davrdagi maktublar va muhim hujjatlar oddiygina ochiq holda saqlanmagan, ularning ustidan yana o'sha loydan yasalgan yupqa qatlam yopib qo'yilgan. Bu nima maqsadda qilingan edi? Bugungi kundagi nimaga o'xshaydi?
Konvertga (yoki xatni begona ko'zlardan yashirishga/muhrlashga).
Qadimgi Xitoyda imperator saroyida shifokorlarning maoshi o‘ziga xos tarzda to‘langan: shifokorga imperator sog‘lom paytida har oy maosh berishgan, ammo imperator kasal bo‘lib qolsa, shifokorning maoshi to‘xtatilgan. Bu qoidaning mantiqiy sababi nimada edi?
Shifokorning vazifasi davolash emas, kasallikning oldini olish (profilaktika) bo'lgan. Agar imperator kasallansa, demak shifokor o'z vazifasini yomon bajargan.
Dastlab bu buyum XVII asrda Yevropada dengizchilar va savdogarlar tomonidan uzoq safarlarga chiqqanda vaqtni o‘lchash va ma'lum bir ilmiy tajribalarni bajarish uchun ishlatilgan. Uning ichida suyuqlik yoki qum emas, balki mutlaqo boshqa fizik element bo'ladi. Hozirgi kunda bu buyum oshxonalarda, laboratoriyalarda yoki uyda ovqat tayyorlash jarayonida vaqtni aniq o'lchash uchun ishlatiladi. Qora quti ichida nima bor?
Taymer (qumsoat yoki mexanik oshxona taymeri).
XIX asrning oxirlarida Parijda tibbiyot xodimlari kasalxonalarda gigiyena qoidalarini keskin kuchaytirganda, jarrohlar operatsiyadan oldin qo'llarini uzoq vaqt maxsus eritmada yuvishga majbur bo'lishgan. Qizig'i shuki, shundan so'ng shifokorlarning qo'ri terisi quruqlashib, yorilib keta boshlagan. Buni oldini olish uchun ular kundalik hayotdagi oddiy bir buyumdan foydalana boshlashgan. Hozirgi kunda bu qadimiy tibbiy odat va zamonaviy kosmetika/maishiy texnika olamidagi qaysi buyum o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri parallel bog'liqlik bor?
Rezina qo'lqoplar.
Qadimgi Rimda harbiylar yurish paytida jangovar holatni saqlash va qo'shin ichida xiyonat yoki josuslar paydo bo'lishining oldini olish uchun o'ziga xos usul qo'llashgan. Agar biron guruhda shubhali holat sezilsa, sarkarda ularga hech qanday jazo bermasdan, bitta shart qo'ygan: butun bo'linma tunda bir joyda uxlamasdan, navbatma-navbat ma'lum bir harakatni bajarishi kerak bo'lgan. Askarlar nima qilishgan?
Bir-biriga tayanib uxlash (yoki har bir soatda bir-birining ismini baland ovozda aytib chiqish — parol tekshiruvi).
Qadimgi Yaponiyada samuraylar qilinmagan ish yoki xato uchun o'z joniga qasd qilish (seppuku) marosimini o'tkazishga majbur bo'lishgan. Ba'zi hollarda imperator ularning hayotini saqlab qolishni istasa-da, qonunni buzolmagan. Shunda imperator samurayga o'lim jazosi o'rniga g'aroyib bir buyumni sovg'a qilgan va shu bilan uning sha'nini saqlab qolgan. Bu qanday buyum edi?
O'tkir bo'lmagan (kesmaydigan) yog'och qilich yoki faner qilich.
XIX asr oxirlarida Parijda politsiyachilar jinoyatchilarni tezroq aniqlash va shahar aholisini ro‘yxatga olish uchun yangi usul joriy etishgan. Biroq dastlab bu usulga qarshilar ko'p bo'lgan, chunki odamlar buni shaxsiy hayotga aralashish deb o'ylashgan. Keyinchalik esa har bir fuqaro o'z ixtiyori bilan buni qila boshlagan. Politsiya nima qilishni majburiy/ommaviy qilgan edi?
Barmoq izlarini yig'ish (daktiloskopiya) / yoki shaxsni tasdiqlovchi suratga tushish (pasport fotosurati).
Mashhur yozuvchi Mark Tven o‘zining asarlarini yozayotgan paytda ko‘pincha ilhom kelishini kutib o‘tirmasdan, stol ustiga maxsus bir buyumni qo‘yib qo‘yar edi. Bu buyum unga vaqt o'tib borayotganini va har bir daqiqa qadrli ekanini eslatib turardi. Qizig'i shuki, bu buyum oddiy soat emas edi, chunki uning ishlash prinsipi tabiat qonunlariga asoslangan edi. Qora quti ichida nima bor?
Sham (qumsoat o'rniga vaqtni o'lchaydigan yoqilgan sham).
Qadimgi Gretsiyada ma'badlarga kelgan ziyoratchilar o'zlarining iltimoslarini yozib, kichik taxtachalarga qo'yishgan va ularni maxsus yashirin qutiga tashlab ketishgan. Ma'bad xizmatchilari ularni yig'ib, faqat ma'lum bir kunda ochishgan. Zamonaviy hayotda biznes va ta'lim sohasida ishlatiladigan, xodimlardan yoki talabalardan anonim taklif va shikoyatlarni yig'ish uchun ishlatiladigan qaysi quti aynan shu qadimiy ma'bad odatidan kelib chiqqan?
akliflar qutisi (Suggestion box / "Murojaatlar qutisi").
Qadimgi Xitoyda imperator saroyida xizmat qiluvchi saroy amaldorlari o'zlarining yozma hisobotlarini imperatorga topshirishdan oldin ularni maxsus hidli moddaga botirib olishgan yoki muattar qilishgan. Qizig'i shuki, bu shunchaki xushbo'ylik uchun emas edi. Bu orqali imperator xabarni o'qimasdanoq nimani bilib olgan?
Hisobotni kim yozganini (har bir vazirning o'ziga xos maxsus atri yoki imzo hidi bo'lgan).
XX asr boshlarida AQShdagi kinoteatrlarda bitta qiziqarli muammo yuzaga kelgan. Kino boshlanishidan oldin yoki seans paytida tomoshabinlar kinozalda o'z joylarini topib o'tirishga qiynalishgan, chunki zallar qorong'i bo'lgan. Kinoteatr ma'muriyati xodimlar ishini osonlashtirish va zallarni yoritish uchun elektr chiroqlari yoki fonarlardan foydalanmaslikka qaror qiladi.
Ular muammoni qanday hal qilishgan?
Kinoteatrlar yorug'likni qaytaruvchi (lyuminestsent yoki fosforli) bo'yoqlardan foydalanishgan.
Mashhur ingliz yozuvchisi Somerset Moem o‘z asarlaridan birida shunday deydi: "Agar siz odamlarga doimo faqat haqiqatni aytsangiz, ular sizni aqldan ozgan deb o'ylashadi". Qizig'i shundaki, u o'z hayotida aynan shu narsaga duch kelgan va o'quvchilarini ishontirish uchun kitoblarining boshiga maxsus izoh yozib qo'yishga majbur bo'lgan. U o'z kitoblariga nima deb yozgan?
"Barcha voqealar va qahramonlar real hayotdan olingan (to'qima emas)" / yoki "Voqealar haqiqatda bo'lib o'tgan".
Qadimgi Rimda harbiylar yurish paytida qorong‘i tushganda lagerda yo‘nalishni yo‘qotib qo‘ymaslik yoki chodirlar orasida harakatlanish uchun o‘ziga xos yoritish vositasidan foydalanishgan. Uning ichiga maxsus moy quyilib, o‘rtasiga paxtadan qilingan pildiroq (fitil) o‘rnatilgan. Hozirgi kunda bu buyum asosan bayramlarda, romantik kechalarda ishlatiladi. Qora quti ichida nima bor?
Chiroq (moychiroq / oddiy sham).
Qadimgi Rimda gladiatorlar jangidan oldin ularning jismoniy holatini baholash uchun maxsus shifokorlar ularning tomir urishini va nafas olishini tekshirishgan. Agar gladiator charchagan bo'lsa, unga jangni qoldirishga ruxsat berishgan. Zamonaviy sport va tibbiyotda aynan shu qadimiy amaliyotga asoslanib, inson organizmining yuklamaga chidamliligini tekshiruvchi sinov qanday nomlanadi?
Stress-test (Stress testing / Ergospirometriya).
Qadimgi Rimda harbiylar dushman qal'asini qamal qilganda, devorlarni buzib kirish uchun og'ir tosh otuvchi mashinalardan foydalanishgan. Ammo ba'zida qamal juda cho'zilib ketib, askarlar orasida tushkunlik boshlangan. Shunda sarkarda o'ziga xos psixologik usul ishlatib, harbiylarning e'tiborini chalg'itgan va g'alabaga bo'lgan ishonchini oshirgan. U mashinalarga tosh o'rniga nimani otishni buyurgan?
Dushman qal'asi ichiga qarab tahdidli xatlar yozilgan o'qlar (yoki dushmanning o'ziga tegishli narsalarni otib ruhini tushirgan). [Zakovat klassik javobi: dushmanlar haqida o'tkir hajviy she'rlar va masxarabozona xabarlarni otishgan].