O‘RTA OSIYODA TEMURIYLAR DAVRIGACHA, AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDAGI IQTISODIY G‘OYALAR VA IQTISODIY SIYOSAT

Burhoniddin Marginoniy

100

Burhoniddin Marginoniy qaysi mazhabning buyuk faqihi sifatida mashhur bo‘lgan?

Hanafiy mazhabi

200

“Hidoya” asarining yozilishiga sabab bo‘lgan, undan foydalanish qiyin bo‘lgan avvalgi asar nomini to‘liq ayting

“Kifoyat ul-muntahiy”

300

“Hidoya” asari nechta jilddan iboratligi bilan birga, har bir jild qanday masalalarga bag‘ishlanganini aniq ayting

• Birinchi jild — tahorat va amaliy ibodatlar (namoz, ro‘za, zakot, haj).
• Ikkinchi jild — nikoh, emizish, taloq, qullarni ozod qilish, topib olingan narsalar, qochib ketgan qullar, bedarak yo‘qolganlar, sherikchilik va vaqf masalalari.
• Uchinchi jild — oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, guvohlik, da’vo, sulh, qarz, ijara va boshqa iqtisodiy-huquqiy munosabatlar.
• To‘rtinchi jild — shafoat, meros, dehqonchilik va bog‘dorchilik shartnomalari, qurbonlik, jinoyatlar, tashlandiq yerlar, ichimliklar, ovchilik, vasiyat va boshqa masa

400

“Hidoya” asarining uchinchi jildi nechta kitobdan iborat va unda qaysi asosiy iqtisodiy-huquqiy yo‘nalishdagi masalalar yoritilganini to‘liq aytin

Uchinchi jild 14 kitobdan iborat bo‘lib, unda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, pulni birovga o‘tkazish, qozilarning vazifalari, guvohlik, advokatlik, da’vo, iqror, sulh, pul bilan sherik bo‘lish, pulni saqlash, qarz berish, sovg‘a, ijara, muayyan shart asosida erkin qilingan qullar, vafolik (patronat), majburiy qilish, homiylik, qisman ozod bo‘lgan qullar va bosqinchilik masalalari yoritilgan

500

“Hidoya” asarining uchinchi jildi nechta kitobdan iborat va unda qaysi asosiy iqtisodiy-huquqiy yo‘nalishdagi masalalar yoritilganini to‘liq ayting

Uchinchi jild 14 kitobdan iborat bo‘lib, unda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, pulni birovga o‘tkazish, qozilarning vazifalari, guvohlik, advokatlik, da’vo, iqror, sulh, pul bilan sherik bo‘lish, pulni saqlash, qarz berish, sovg‘a, ijara, muayyan shart asosida erkin qilingan qullar, vafolik (patronat), majburiy qilish, homiylik, qisman ozod bo‘lgan qullar va bosqinchilik masalalari yoritilgan

Abu Nosir Farobiy va Abu Rayxon Beruniy

100

Farobiyning fikricha, qaysi turdagi boylik orttirish jamiyat uchun zararli hisoblanadi?

Boshqalarga zarar keltiradigan boylik to‘plash

200

Beruniy kon ishlarini samarali tashkil etish uchun nafaqat texnik, balki qanday ijtimoiy chorani ham zarur deb hisoblaydi?

Konchilar qishlog‘ini barpo etish

300

Beruniy yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qanday ikki asosiy omilni muhim deb ta’kidlaydi?

Og‘ir jismoniy mehnat va bilim

400

Beruniy qadimgi olimlarning yer shakli haqidagi qarashlarini keltirar ekan, bu fikrni tasdiqlash yo‘lida o‘zi qaysi ilmiy yo‘nalish doirasida amaliy ishlar olib borgan va bu yo‘nalishga oid asarini qachon yozgan?

Geodeziya yo‘nalishida, “Geodeziya” asarini 1025-yilda yozgan 

500

Beruniy qadimgi olimlarning yer shakli haqidagi qarashlarini keltirar ekan, bu fikrni tasdiqlash yo‘lida o‘zi qaysi ilmiy yo‘nalish doirasida amaliy ishlar olib borgan va bu yo‘nalishga oid asarini qachon yozgan?

Geodeziya yo‘nalishida, “Geodeziya” asarini 1025-yilda yozgan

Nizomulmulk

100

Nizomulmulk yoshligida qaysi shaharlarda tahsil olib, keyinchalik kim xizmatiga kirgan?

Nishopur va Marvda o‘qigan, keyin Ali ibn Shodon xizmatiga kirgan

200

Nizomulmulk vazirlikka qaysi hukmdor davrida kelgan va bu voqea qaysi tarixiy hodisa bilan bog‘liq?

Alp Arslon davrida, u Alp Arslon saroyida vazirlikka ko‘tarilgan

300

Siyosatnoma asarida davlat boshqaruvi bilan bog‘liq qaysi 3 xil ijtimoiy yoki siyosiy yo‘nalishdagi masalalar yoritilgan?

• siyosiy tarix

• ijtimoiy-iqtisodiy hayot

• diniy va ma’naviy hayot

400

Nizomulmulkning qonun ustuvorligi haqidagi qarashlariga ko‘ra, markazlashgan davlatni saqlab qolish uchun farmonlar bilan bog‘liq qanday uchta muhim prinsip mavjud?

• Farmonlar yozilib, xalqqa yetkazilishi kerak

• Farmon buzilsa yoki noto‘g‘ri yetkazilsa, javobgarlik va jazo bo‘lishi shart

• Qonun hamma uchun teng — hatto hukmdorga yaqin odamlar ham bundan mustasno emas

500

Nizomulmulkning qonun ustuvorligi haqidagi qarashlariga ko‘ra, markazlashgan davlatni saqlab qolish uchun farmonlar bilan bog‘liq qanday uchta muhim prinsip mavjud?

1. Farmonlar yozilib, xalqqa yetkazilishi kerak
2. Farmon buzilsa yoki noto‘g‘ri yetkazilsa, javobgarlik va jazo bo‘lishi shart
3. Qonun hamma uchun teng — hatto hukmdorga yaqin odamlar ham bundan mustasno emas 

Amir Temur

100

Temur tuzuklari”ga ko‘ra ikki vazir tizimi joriy etilgan. Ushbu tizimni zamonaviy moliyaviy nazorat (audit) tizimi bilan solishtirib, uning asosiy afzalligini tushuntiring

 

 Bu tizim zamonaviy audit va moliyaviy nazoratga o‘xshaydi.

Izoh:

• 1-vazir daromadlarni (xiroj, tushum) yozib borgan
• 2-vazir xarajatlarni (taqsimot, sipohga beriladigan mablag‘) nazorat qilgan
  👉 Bu “ikki tomonlama nazorat” tizimi korrupsiyani kamaytirish va shaffoflikni oshirishga xizmat qilgan.

200

Ushr yerlar kimlarga tegishli bo‘lgan va undan qanday soliq olingan? 

Sayyid va xo‘jalarga tegishli bo‘lgan, hosilning o‘ndan biri davlatga berilgan.

300

“Temur tuzuklari”ga ko‘ra davlat nechta ijtimoiy toifadan iborat bo‘lgan?

12 ta ijtimoiy toifadan iborat bo‘lgan.

400

Temur tuzuklari”da xiroj qanday yig‘ilgan va ikki vazirning vazifasi nimadan iborat bo‘lgan?

Xiroj yig‘ishda bir vazir daromadlarni yozib, raiyat ahvolini tekshirgan; ikkinchi vazir esa xarajatlarni yozib, yig‘ilgan mol-mulkni taqsimlagan.

500

“Temur tuzuklari”da xiroj qanday yig‘ilgan va ikki vazirning vazifasi nimadan iborat bo‘lgan?

Xiroj yig‘ishda bir vazir daromadlarni yozib, raiyat ahvolini tekshirgan; ikkinchi vazir esa xarajatlarni yozib, yig‘ilgan mol-mulkni taqsimlagan